Vì một Việt Nam khỏe: Thể thao và chính sách chăm sóc sức khỏe người cao tuổi

Già hóa dân số đang đặt ra yêu cầu mới đối với hệ thống chăm sóc sức khỏe tại Việt Nam. Khi tuổi thọ ngày càng tăng, mục tiêu không chỉ là giúp người cao tuổi sống lâu hơn mà còn phải duy trì khả năng vận động, tự chăm sóc và tận hưởng cuộc sống.

Vì thế, việc kết hợp thể dục thể thao với chính sách chăm sóc sức khỏe người cao tuổi chính là giải pháp then chốt giúp Việt Nam thích ứng với giai đoạn già hóa dân số nhanh.

Già hóa dân số và nguy cơ suy giảm khả năng tự chủ

Theo số liệu công bố năm 2025, Việt Nam có khoảng 102,3 triệu dân, trong đó nhóm từ 60 tuổi trở lên chiếm 14,5% dân số. Tuổi thọ trung bình đạt 74,7 tuổi. Đây là những con số cho thấy quá trình già hóa dân số đang diễn ra rõ nét, đồng thời báo hiệu nhu cầu chăm sóc sức khỏe người cao tuổi sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới.

Quỹ dân số Liên hợp quốc (UNFPA) từng dự báo Việt Nam sẽ chuyển từ xã hội già hóa sang xã hội dân số già vào năm 2036. Điều đó đồng nghĩa với việc hệ thống y tế, an sinh xã hội và các dịch vụ chăm sóc cộng đồng phải chuẩn bị cho một cơ cấu dân số có tỷ lệ người cao tuổi ngày càng lớn.

Thách thức không chỉ nằm ở số lượng người cần chăm sóc, mà còn ở chất lượng sống của nhóm dân cư này. Quá trình lão hóa thường đi kèm với suy giảm khối cơ, sức mạnh cơ bắp, khả năng giữ thăng bằng và độ linh hoạt. Những thay đổi đó khiến người cao tuổi dễ gặp khó khăn trong các hoạt động thường ngày, từ đi lại, leo cầu thang đến đứng lên khỏi ghế. Khi khả năng vận động suy giảm, nguy cơ té ngã, chấn thương và phụ thuộc vào người thân cũng tăng lên.

Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi không thể chỉ tập trung vào điều trị bệnh khi đã xuất hiện triệu chứng. Cần quan tâm nhiều hơn đến việc duy trì năng lực vận động, phòng ngừa suy giảm chức năng và kéo dài thời gian sống độc lập. Một người cao tuổi vẫn có thể tự đi chợ, làm việc nhà, tham gia sinh hoạt cộng đồng và chăm sóc bản thân chính là một thước đo quan trọng của chất lượng sống.

Thể thao là giải pháp dự phòng cần được cá thể hóa

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị người từ 65 tuổi trở lên nên duy trì ít nhất 150-300 phút hoạt động aerobic cường độ trung bình mỗi tuần, hoặc 75-150 phút hoạt động cường độ mạnh, có thể kết hợp 2 mức độ. Bên cạnh đó, người cao tuổi cần tập tăng cường sức mạnh các nhóm cơ chính ít nhất 2 ngày mỗi tuần và thực hiện những hoạt động rèn luyện thăng bằng, phối hợp vận động ít nhất 3 ngày mỗi tuần.

Những khuyến nghị này cho thấy tập luyện ở người cao tuổi không đơn thuần là đi bộ hay tham gia một vài bài thể dục buổi sáng. Một chương trình vận động hiệu quả cần kết hợp sức bền, sức mạnh cơ bắp và khả năng giữ thăng bằng. Đây là 3 yếu tố có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày và phòng ngừa té ngã.

Theo Viện Lão hóa quốc gia Mỹ, hoạt động thể chất có thể giúp duy trì khối cơ, sức mạnh, chức năng xương, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ sức khỏe tinh thần. Vận động thường xuyên còn giúp người cao tuổi duy trì những khả năng tưởng chừng rất đơn giản nhưng có ý nghĩa lớn đối với cuộc sống độc lập, như đứng lên khỏi ghế, bước lên bậc thềm hay đi lại trong khu dân cư.

Đáng chú ý, lợi ích của thể thao không chỉ nằm ở phương diện thể chất. Các câu lạc bộ đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền hay những nhóm tập luyện tại khu dân cư còn tạo cơ hội để người cao tuổi gặp gỡ, trò chuyện và duy trì các mối quan hệ xã hội. Điều này góp phần hạn chế tình trạng cô đơn, thu hẹp giao tiếp - những vấn đề có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần khi tuổi tác ngày càng cao.

Tuy nhiên, không thể áp dụng một chương trình tập luyện giống nhau cho tất cả người cao tuổi. Nhóm còn sức khỏe tốt, có thể đi bộ hoặc đạp xe trong thời gian dài, sẽ có nhu cầu khác với người mắc bệnh tim mạch, thoái hóa khớp, loãng xương hoặc từng bị té ngã. Ngay cả những người cùng độ tuổi cũng có thể khác biệt đáng kể về thể lực và khả năng vận động.

Đưa thể thao vào hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng

Việt Nam đã có những định hướng chính sách nhằm thúc đẩy hoạt động thể chất và nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi. Quyết định 383/QĐ-TTg ngày 21/2/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, xác định mục tiêu tăng cường sức khỏe thể chất, tinh thần và tạo môi trường thuận lợi để người cao tuổi tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, vui chơi, giải trí.

Đáng chú ý, chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 60% xã, phường có câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao thu hút người cao tuổi. Tỷ lệ này được nâng lên ít nhất 90% trong giai đoạn 2031-2035. Đây là cơ sở quan trọng để mở rộng mạng lưới hoạt động thể thao tại cộng đồng, đưa cơ hội vận động đến gần hơn với người cao tuổi.

Dù vậy, số lượng câu lạc bộ mới chỉ phản ánh một phần kết quả. Điều cần quan tâm hơn là chất lượng hoạt động: Các câu lạc bộ có duy trì tập luyện thường xuyên hay không, người hướng dẫn có được đào tạo về vận động dành cho người cao tuổi hay không, bài tập có phù hợp với thể trạng và bệnh lý của người tham gia hay không. Nếu chỉ dừng ở việc thành lập câu lạc bộ hoặc tổ chức các buổi sinh hoạt mang tính phong trào, mục tiêu cải thiện sức khỏe khó đạt được như kỳ vọng.

Để thể thao thực sự trở thành một phần của chính sách chăm sóc sức khỏe, cần có sự phối hợp giữa ngành thể thao, y tế, chính quyền địa phương và Hội Người cao tuổi. Các trạm y tế có thể tham gia tư vấn, sàng lọc nguy cơ và hướng dẫn vận động cơ bản; ngành thể thao xây dựng chương trình tập luyện phù hợp, đào tạo người hướng dẫn; chính quyền cơ sở bảo đảm không gian và điều kiện sinh hoạt an toàn.

Bên cạnh đó, cần phát triển các mô hình vận động có chi phí thấp, dễ tiếp cận tại nhà văn hóa, công viên, sân chơi công cộng và khu dân cư. Đặc biệt, người cao tuổi ở nông thôn, miền núi hoặc những khu vực thiếu cơ sở thể thao cần được quan tâm để không bị hạn chế cơ hội tập luyện bởi điều kiện kinh tế và địa lý.

Hiệu quả của chính sách cũng cần được đánh giá bằng những thay đổi thực chất, thay vì chỉ thống kê số người tham gia. Khả năng đi lại, sức mạnh cơ bắp, thăng bằng, số lần té ngã, mức độ tự thực hiện sinh hoạt hằng ngày và chất lượng cuộc sống là những tiêu chí có thể được theo dõi.

Trần Giáp