Sức khỏe con người không chỉ được quyết định bởi chế độ dinh dưỡng, thói quen tập luyện hay khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Không khí mỗi ngày hít thở, con đường đi bộ đến nơi làm việc, công viên gần nhà hay mức độ an toàn của khu dân cư đều tác động trực tiếp đến thể chất và tinh thần.
Khi đô thị hóa diễn ra nhanh chóng, ô nhiễm không khí, tiếng ồn, thiếu cây xanh và không gian công cộng đang đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận quy hoạch đô thị từ một góc độ rộng hơn: Bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng.
Môi trường đô thị đang tạo ra những nguy cơ sức khỏe
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), hơn 55% dân số toàn cầu hiện sống tại đô thị và tỷ lệ này dự kiến tăng lên 68% vào năm 2050. WHO cũng ước tính 91% người dân sống ở đô thị đang hít thở không khí không đáp ứng hướng dẫn chất lượng không khí của tổ chức này. Giao thông thiếu hợp lý còn kéo theo nhiều hệ lụy như tai nạn, ô nhiễm, tiếng ồn và hạn chế khả năng đi bộ, đi xe đạp an toàn.
Ô nhiễm không khí là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất. Bụi mịn PM2.5 có thể xâm nhập sâu vào phổi và hệ tuần hoàn, làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, bệnh hô hấp mãn tính và ung thư phổi. Tại Việt Nam, WHO từng dẫn số liệu từ báo cáo State of Global Air 2024, ước tính ô nhiễm không khí liên quan đến ít nhất 70.000 ca tử vong mỗi năm. Đây là con số ước tính về gánh nặng tử vong, không phải số ca được xác nhận trực tiếp trên hồ sơ bệnh án.
Với Hà Nội, chất lượng không khí đã trở thành vấn đề cần giải quyết trong nhiều năm. Quyết định 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo kế hoạch, Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa nồng độ PM2.5 trung bình năm xuống dưới 40 µg/m³, giảm 20% so với mức trung bình năm 2024; đồng thời phấn đấu có ít nhất 80% số ngày trong năm đạt chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình.
Không chỉ ô nhiễm, tiếng ồn giao thông kéo dài còn có thể gây rối loạn giấc ngủ, căng thẳng và ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe tim mạch. Trong khi đó, thiếu công viên, sân chơi và đường đi bộ khiến người dân ít có cơ hội vận động, thư giãn, giao tiếp xã hội. WHO xác định ô nhiễm, đảo nhiệt đô thị, thiếu không gian xanh và rào cản đối với hoạt động thể chất là những nguy cơ sức khỏe gắn với cách thiết kế, vận hành thành phố.
Đưa sức khỏe con người vào trung tâm quy hoạch
Việt Nam đã có nhiều quy định, chính sách liên quan đến cây xanh, không gian công cộng và kiểm soát ô nhiễm. Tuy nhiên, yêu cầu hiện nay là kết nối các mục tiêu này với sức khỏe cộng đồng, thay vì xem chúng như những hạng mục kỹ thuật riêng lẻ trong quy hoạch.
Một căn cứ đáng chú ý là Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch đô thị và nông thôn QCVN 01:2026/BXD, ban hành kèm Thông tư 46/2026/TT-BXD ngày 30/6/2026. Quy chuẩn có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, thay thế QCVN 01:2021/BXD. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan quản lý, địa phương và đơn vị tư vấn nghiên cứu yêu cầu về tổ chức không gian, hạ tầng và chất lượng môi trường trong quy hoạch giai đoạn tới.
Việt Nam cần có quy hoạch chi tiết, hợp lý các khu đô thị vì sức khỏe người dân
Trước hết, cây xanh và công viên cần được nhìn nhận như hạ tầng thiết yếu phục vụ sức khỏe, không đơn thuần là yếu tố tạo cảnh quan. Một khu dân cư có công viên gần nhà, sân chơi cho trẻ em, đường dạo bộ và không gian sinh hoạt cộng đồng sẽ tạo điều kiện để người dân duy trì vận động, nghỉ ngơi và giao tiếp. Điều quan trọng không chỉ là tổng diện tích cây xanh mà còn là vị trí, khả năng tiếp cận, chất lượng và mức độ an toàn của không gian đó.
Giao thông cũng cần được tổ chức theo hướng khuyến khích vận động chủ động. Vỉa hè thông thoáng, lối sang đường an toàn, đường dành cho xe đạp liên tục và kết nối thuận tiện với phương tiện công cộng sẽ giúp đi bộ, đạp xe trở thành lựa chọn khả thi trong sinh hoạt hằng ngày. Ngược lại, nếu đường phố chủ yếu ưu tiên phương tiện cơ giới, người dân sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào xe cá nhân, đồng thời đối mặt với ô nhiễm, tiếng ồn và nguy cơ tai nạn.
WHO thông qua sáng kiến Urban Health Initiative khuyến nghị các thành phố đưa dữ liệu sức khỏe vào quá trình xây dựng chính sách về giao thông, sử dụng đất, năng lượng, nhà ở và quản lý chất thải. Cách tiếp cận này cho phép đánh giá trước những lợi ích hoặc rủi ro sức khỏe của từng phương án quy hoạch, thay vì chỉ tính toán hiệu quả kinh tế và khả năng đáp ứng hạ tầng.
Đây là hướng tiếp cận Việt Nam có thể nghiên cứu. Trước khi phê duyệt một khu đô thị, tuyến giao thông hoặc dự án xây dựng quy mô lớn, cần đặt ra những câu hỏi cụ thể: Dự án tác động thế nào đến chất lượng không khí và tiếng ồn? Người dân có đủ không gian đi bộ, vui chơi, vận động? Trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật có thể tiếp cận tiện ích công cộng an toàn hay không? Đánh giá tác động sức khỏe cần trở thành nội dung thực chất trong quá trình ra quyết định.
Từ chỉ tiêu quy hoạch đến chất lượng sống thực tế
Thách thức lớn hiện nay là khoảng cách giữa chỉ tiêu quy hoạch và khả năng thụ hưởng của người dân. Một đô thị có thể dành quỹ đất cho cây xanh, nhưng nếu công viên nằm xa khu dân cư, thiếu lối đi bộ hoặc không có kết nối giao thông thuận tiện thì giá trị sử dụng vẫn hạn chế. Tương tự, một khu đô thị có nhiều tiện ích nhưng vỉa hè bị lấn chiếm, thiếu bóng mát và không gian công cộng chưa chắc đã khuyến khích người dân vận động.
Vì vậy, đánh giá chất lượng quy hoạch cần vượt ra ngoài những con số về diện tích đất cây xanh hay quy mô công trình. Cần quan tâm người dân mất bao lâu để đi bộ đến công viên gần nhất; trẻ em có thể đến sân chơi an toàn hay không; người cao tuổi có chỗ nghỉ chân; người khuyết tật có lối tiếp cận phù hợp; các tuyến đường có đủ điều kiện cho người đi bộ và xe đạp.
Một đô thị lành mạnh cũng phải bảo đảm công bằng trong tiếp cận không gian sống. Công viên, đường đi bộ và cơ sở thể thao không nên chỉ tập trung ở những khu vực có điều kiện kinh tế tốt, trong khi khu dân cư đông đúc, ngoại thành hoặc nhóm thu nhập thấp thiếu không gian vận động. Trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật cần được tính đến ngay từ khâu thiết kế, thay vì chỉ bổ sung tiện ích sau khi công trình hoàn thành. Nâng cao sức khỏe toàn dân vì thế không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực thay đổi hành vi của từng cá nhân. Muốn xây dựng một cộng đồng khỏe mạnh, cần bắt đầu từ chính môi trường mà con người sinh sống mỗi ngày. Quy hoạch đô thị lấy sức khỏe làm trung tâm không chỉ cải thiện chất lượng sống trước mắt mà còn là khoản đầu tư dài hạn cho sức khỏe, năng suất lao động và sự phát triển bền vững.
Nhiều thành phố trên thế giới đang chuyển từ tư duy phát triển đô thị đơn thuần sang xây dựng môi trường sống có lợi cho sức khỏe.
Tại Singapore, chiến lược "City in Nature" đặt mục tiêu đưa thiên nhiên đến gần đời sống người dân. Mạng lưới Park Connector Network dài khoảng 391km kết nối công viên, khu dân cư và không gian xanh, tạo điều kiện để người dân đi bộ, chạy bộ, đạp xe và tiếp cận thiên nhiên thuận tiện hơn. Thành phố cũng đặt mục tiêu bổ sung 50km đường kết nối công viên vào năm 2030.
Copenhagen (Đan Mạch) ưu tiên giao thông xe đạp với khoảng 400km làn đường dành riêng. Theo báo cáo của thành phố năm 2024, xe đạp chiếm 29% tổng số chuyến đi trong đô thị. Hạ tầng an toàn giúp vận động trở thành một phần tự nhiên của sinh hoạt hằng ngày, thay vì chỉ phụ thuộc vào việc đến phòng tập.
Tại Barcelona (Tây Ban Nha), mô hình Superblocks hạn chế phương tiện cơ giới trong một số khu vực, dành thêm không gian cho người đi bộ, cây xanh và sinh hoạt cộng đồng. Nghiên cứu tại các khu vực thí điểm ghi nhận những cải thiện về cảm nhận sức khỏe, giấc ngủ và chất lượng môi trường sống.
Điểm chung của các mô hình này là đặt con người và sức khỏe vào trung tâm quy hoạch. Đây cũng là hướng tiếp cận Việt Nam cần tham khảo.
