Van Gogh và nỗi ám ảnh "thời kỳ Vàng"

Van Gogh vốn say mê màu vàng. Trong giai đoạn sung mãn cuối đời, danh họa người Hà Lan đã tôn vinh màu sắc này, tạo nên một số tác phẩm nổi tiếng nhất của ông. Ngay sau khi ông qua đời, vàng trở thành màu sắc tiên phong trong nghệ thuật.

Đang diễn ra tại Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam (Hà Lan), Yellow. Beyond Van Gogh's Colour (Màu vàng. Vượt ra ngoài màu sắc của Van Gogh) là triển lãm đầu tiên khám phá ý nghĩa của màu vàng đối với Van Gogh và những người cùng thời với ông.

Sống giữa "biển vàng"

Năm 1888, không lâu sau khi Vincent van Gogh chuyển đến Arles - thành phố đẹp như tranh vẽ được xây dựng trên tàn tích La Mã ở miền Nam nước Pháp - ông đã viết thư cho bạn mình là họa sĩ người Paris Emile Bernard, kể về nơi ở mới của mình.

"Tôi đã thuê 1 ngôi nhà sơn màu vàng bên ngoài, quét vôi trắng bên trong, đón trọn ánh nắng mặt trời" - ông viết - "Thị trấn được bao quanh bởi những đồng cỏ rộng lớn điểm xuyết vô số hoa mao lương vàng - một biển vàng".

Sống trong ngôi nhà màu vàng giữa "biển vàng", Van Gogh đã nhiều lần sử dụng màu sắc này để tạo nên một số bức tranh nổi tiếng nhất của ông: những cánh đồng lúa mì vàng óng dưới ánh mặt trời chói chang, mái hiên màu caramel của 1 quán cà phê vào ban đêm và chiếc bình màu vàng nhạt cắm đầy hoa hướng dương.

Pablo Picasso có "Thời kỳ Xanh" vào đầu những năm 1900 - giai đoạn u sầu với những sắc thái xanh lam. "Thời kỳ Vàng" của Van Gogh thì phản ánh sự ấm áp của ánh nắng mặt trời vùng Provence, nhưng cũng là cảm giác an ủi, hy vọng và lạc quan của người nghệ sĩ trong giai đoạn ngắn ngủi đó của sự nghiệp.

Ông đã sử dụng rất nhiều màu vàng trong những năm tháng ở Arles - thời điểm ông đạt đến đỉnh cao sức mạnh nghệ thuật - đến nỗi ông mãi mãi gắn liền với màu sắc này.

Giờ đây, Yellow. Beyond Van Gogh's Colour - triển lãm kéo dài tới 17/5 tại Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam - đã đưa sắc màu này lên thành chủ đề nghệ thuật.

Các nhà giám tuyển lấy bức tranh Hoa hướng dương năm 1889 của Van Gogh làm điểm khởi đầu để khám phá ý nghĩa sâu sắc của màu vàng. Sau đó, màu vàng đã kết nối Van Gogh không chỉ với các nghệ sĩ khác như Paul Signac, Kazimir Malevich và J.M.W. Turner mà còn với chiếc ô của 1 quý bà, 1 chiếc váy dạ hội và 2 tác phẩm sắp đặt ấn tượng của nghệ sĩ người Đan Mạch Olafur Eliasson.

"Đó là 1 hành trình" - Ann Blokland, 1 trong 2 nhà giám tuyển của triển lãm, cho biết - "Vào thời của Van Gogh, đó là màu sắc của sự hiện đại, tâm linh và lý thuyết màu sắc. Nhưng chúng tôi muốn người xem có thể dạo quanh triển lãm để tự mình liên tưởng".

Lý thuyết màu sắc

Lý thuyết màu sắc là mối quan tâm của nhiều nghệ sĩ cuối thế kỷ 19, bao gồm Wassily Kandinsky và Hilma af Klint - những người tin rằng một số màu sắc nhất định có sự cộng hưởng tâm linh hoặc ý nghĩa biểu tượng, và rằng một số sự kết hợp nhất định sẽ khuấy động cảm xúc ở người xem.

Kandinsky miêu tả màu vàng có âm thanh của một "tiếng kèn vang dội". Ông còn tạo ra 1 tác phẩm nhạc kịch có tên Âm thanh Vàng để thể hiện ý tưởng đó. Tác phẩm này không được trình diễn khi ông còn sống.

Triển lãm lần này có trình chiếu 1 video quay buổi biểu diễn Âm thanh Vàng năm 1974. Các nhà giám tuyển cũng đã đưa vào một số tác phẩm mới do sinh viên Nhạc viện Amsterdam sáng tác nhằm nắm bắt bản chất của màu vàng trong âm thanh.

Bên cạnh đó, còn có những loại nước hoa gợi lên màu vàng với các mùi hương từ vani, cam bergamot và hoắc hương mà khách tham quan có thể ngửi từ các bình thủy tinh.

Cách tiếp cận dựa trên cảm giác này còn mở rộng đến 2 tác phẩm nổi bật của nghệ sĩ Olafur Eliasson. Eliasson nổi tiếng với các tác phẩm sắp đặt ánh sáng như Dự án Thời tiết - tác phẩm được thực hiện cho Sảnh Turbine tại Tate Modern ở London năm 2003, trong đó 1 quả cầu màu vàng tươi tạo ra ảo ảnh của mặt trời.

Blokland và người đồng giám tuyển của bà, Edwin Becker, đã dành toàn bộ 1 tầng của bảo tàng cho 2 tác phẩm sắp đặt lớn của Eliasson. Đó là tác phẩm điêu khắc ánh sáng huỳnh quang năm 2006 của ông Ai sợ quả cầu hoa màu vàng và Thí nghiệm màu sắc số 78 - bộ sưu tập làm năm 2015, gồm 72 bức tranh đơn sắc hình tròn dường như thay đổi màu sắc khi được chiếu ánh sáng vàng.

Mối quan tâm chung về lý thuyết màu sắc và các kỹ thuật đã kết nối Eliasson với Van Gogh, theo bà Blokland.

Màu của thách thức

Thực tế, Van Gogh đã thử nghiệm nhiều sự kết hợp màu sắc - ưa thích các màu tương phản như vàng với xanh lam hay vàng với tím - nhưng không phải lúc nào cũng trên khung vẽ hoặc bảng màu của ông.

Trước khi cầm cọ, ông đã quấn các sợi len màu thành từng quả cầu để xem các tông màu trông như thế nào khi kết hợp với nhau. Một chiếc hộp sơn mài được trưng bày trong triển lãm cho thấy các sắc thái của màu vàng, xanh lam và tím hoàn toàn phù hợp với các tông màu ông đã sử dụng trong bức tranh tĩnh vật trái cây năm 1887.

Sự gắn bó của Van Gogh với màu vàng bắt đầu từ loạt tranh nổi tiếng Hoa hướng dương, được sáng tác vào năm 1888 và 1889. Dù vậy, không hẳn là danh họa sử dụng màu này nhiều hơn các màu khác trong sự nghiệp của mình, theo Blokland.

Những bức tranh đầu tiên của Van Gogh, được vẽ ở quê hương Hà Lan và Bỉ, miêu tả hiện thực khắc nghiệt của cuộc sống nông thôn bằng bảng màu tối, trầm ấm. Khi chuyển đến Arles, tình yêu của Van Gogh dành cho màu vàng mới nở rộ - cũng như phong cách của ông. Ở đó, ông đã miêu tả phong cảnh ngập tràn ánh nắng, vẽ ngôi nhà mới của mình trong bức tranh Ngôi nhà màu vàng (1888) và vẽ chân dung tự họa đội chiếc mũ rơm màu vàng.

"Đó là màu sắc thách thức ông phải đẩy xa hơn nữa sự biểu hiện và cảm xúc trong tranh" - Blokland nhận định - "Bởi đó là màu sắc rất mạnh, và nó hiện diện khắp nơi xung quanh ông ở Arles".

"Thời kỳ Vàng" kéo dài qua suốt thời gian Van Gogh ở trong bệnh viện tâm thần gần đó. Đến khi ông chuyển tới Auvers-sur-Oise, ngay ngoại ô Paris, tranh của ông đã trở nên tối hơn một chút, sử dụng nhiều màu tím và xanh lam hơn.

Một trong những phát hiện của Blokland khi làm triển lãm là những cuốn sách màu vàng thường xuất hiện trong các bức tranh thời Van Gogh. Những người cùng thời sẽ lập tức nhận ra đây là những tiểu thuyết Pháp với nội dung gợi cảm. Điều này gợi ra ý nghĩa mới cho bức tranh tĩnh vật Những chồng tiểu thuyết Pháp năm 1887 của Van Gogh.

Một phần vì những cuốn sách đó, "màu vàng trở nên đồng nghĩa với tất cả những gì hiện đại, thời thượng và táo bạo" - theo Blokland.

Triển lãm cũng trưng bày 1 tạp chí của Anh thời đó có tên là The Yellow Book (Sách Vàng). Trong đó, các bài báo khá sắc sảo hoặc gây tranh cãi thường được viết bởi các nữ nhà văn, điều hiếm thấy vào khoảng thời gian đó.

Thập kỷ cuối cùng của thế kỷ 19 đôi khi được gọi là "Những năm 90 vàng" - 1 thời kỳ tiên phong, nhưng Van Gogh đã không sống đến lúc đó để chứng kiến. Ông đã tự sát vào thời điểm giao thoa, vào tháng 7/1890.

Trong tang lễ của ông, bạn bè và gia đình đã mang hoa vàng đến. Quan tài của ông được phủ đầy hoa hướng dương và thược dược vàng. "Hoa vàng ở khắp mọi nơi", như người bạn họa sĩ Bernard của ông viết trong 1 bức thư. "Như mọi người còn nhớ, đó là màu sắc yêu thích của ông ấy" - ông viết thêm - "Là biểu tượng của ánh sáng mà ông ấy tìm kiếm trong trái tim con người, cũng như trong các tác phẩm nghệ thuật".