Chúng ta thường nhớ đến Moskva như một thủ đô gắn với lịch sử cách mạng, nhưng chuyến đi đầu tháng 11/2026 khiến tôi nghĩ nhiều hơn về một Moskva khác: thành phố của nghệ thuật, nơi cái đẹp hiện diện từ nhà hát, bảo tàng, tượng đài đến những ga tàu điện ngầm.
Từ đó, nhìn về Hà Nội, càng thấy cần một cách tiếp cận mới để nghệ thuật công cộng thực sự trở thành một phần của đời sống đô thị, nuôi dưỡng tâm hồn và tình yêu Thủ đô trong mỗi người dân.
Moskva kể chuyện bằng nghệ thuật
Chúng ta thường biết Moskva như thủ đô của cách mạng vô sản, gắn với Cách mạng Tháng Mười Nga, Quảng trường Đỏ, Điện Kremlin và những biến động lớn của lịch sử thế kỷ XX. Nhưng nếu chỉ nhìn Moskva qua lăng kính lịch sử chính trị, có lẽ chúng ta đã bỏ quên một khuôn mặt khác, gần gũi và quyến rũ không kém: Moskva của nghệ thuật, của những công trình kiến trúc đẹp, của âm nhạc, hội họa, điêu khắc và một đời sống văn hóa hiện diện khắp thành phố.

Tác giả tại ga tàu điện ngầm Moskva
Đầu tháng 11 năm 2026, trong chuyến đi Moskva (Liên bang Nga), giữa tiết trời lạnh đầu Đông, điều đọng lại trong tôi không chỉ là những đại lộ rộng lớn hay những công trình mang dáng vẻ uy nghi, mà còn là cảm giác nghệ thuật dường như đang sống cùng nhịp sinh hoạt hằng ngày. Có những khoảnh khắc, chỉ cần bước xuống một ga tàu điện ngầm, người ta đã có cảm giác vừa đi qua cánh cửa của một bảo tàng.
Ở Mayakovskaya, những bức tranh khảm trên vòm trần tạo nên một khoảng trời sinh động giữa lòng đất. Ở Novoslobodskaya, những ô kính màu lung linh khiến nhà ga mang vẻ đẹp gần như cổ tích. Còn tại Ploshchad Revolyutsii, những pho tượng đồng tái hiện chân dung người lính, người công nhân, sinh viên và những con người bình dị như kể lại một thời đại bằng ngôn ngữ của điêu khắc. Mỗi ga có một sắc thái riêng, nhưng cùng gợi ra một ý niệm đáng suy ngẫm: không gian giao thông, vốn được tạo ra để con người đi qua, cũng có thể trở thành nơi con người dừng lại một chút để cảm nhận cái đẹp.

… và trước Nhà thờ Thánh Basil
Ra khỏi những nhà ga ấy, Moskva tiếp tục kể chuyện bằng nghệ thuật. Nhà hát Bolshoi gợi nhắc truyền thống opera và ballet Nga; Phòng tranh Tretyakov lưu giữ những thành tựu hội họa của đất nước này; Bảo tàng Mỹ thugật Pushkin mở ra cuộc đối thoại với các nền văn minh và trường phái nghệ thuật thế giới. Trên quảng trường, trong công viên, bên những con phố, các pho tượng tôn vinh nhà thơ Pushkin và nhiều nhân vật lịch sử khiến ký ức của thành phố có hình hài, có gương mặt.
Tất nhiên, nghệ thuật Moskva mang dấu ấn những thời kỳ lịch sử, quan niệm thẩm mỹ và hoàn cảnh chính trị khác nhau. Nhưng có một điều đáng học hỏi: ở đó, cái đẹp không chỉ dành cho những người bước vào nhà hát với tấm vé trên tay. Một thành phố biết dành chỗ cho nghệ thuật trong đời sống thường ngày cũng là một thành phố biết trân trọng đời sống tinh thần của cư dân mình.

Tác giả trước tượng Alexandr II
Ngẫm từ những ga tàu, những nhà hát, bảo tàng và tượng đài ấy, tôi nghĩ nhiều đến Hà Nội. Bởi nếu Moskva có thể kể câu chuyện của mình bằng nghệ thuật trong không gian công cộng, thì Thủ đô nghìn năm văn hiến của chúng ta cũng có biết bao câu chuyện đáng được kể theo cách ấy.
Hà Nội có biết bao câu chuyện chờ được kể bằng nghệ thuật
Hà Nội vốn đã là một không gian văn hóa đặc biệt. Nhưng di sản phong phú không tự động biến thành một đời sống nghệ thuật công cộng phong phú. Giữa tài nguyên văn hóa và khả năng để người dân được sống cùng cái đẹp vẫn cần một nhịp cầu của tư duy sáng tạo.

Con đường gốm sứ ven sông Hồng. Ảnh: Trọng Đạt
Những năm qua, Hà Nội đã có những nỗ lực đáng ghi nhận. Con đường gốm sứ ven sông Hồng đem những mảng màu, họa tiết và câu chuyện văn hóa đến một tuyến giao thông đông đúc. Những bức bích họa trên vòm cầu Phùng Hưng đánh thức ký ức phố xưa. Không gian nghệ thuật Phúc Tân cho thấy nghệ sĩ, cộng đồng và những vật liệu tưởng như bỏ đi có thể cùng tạo ra một diện mạo mới cho khu vực ven sông. Các hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội cũng mở ra khả năng biến công trình kiến trúc, không gian di sản và cả những địa điểm quen thuộc thành nơi trải nghiệm nghệ thuật.
Những điểm sáng ấy khiến người yêu Hà Nội vui mừng. Tuy nhiên, nhìn rộng ra, nghệ thuật công cộng vẫn chưa hiện diện tương xứng với quy mô và tốc độ phát triển của Thủ đô. Có những quảng trường rộng mà thiếu một tác phẩm đủ sức gợi cảm xúc; những công trình mới rất hiện đại nhưng chưa mang đặc điểm nhận diện của nơi chốn; những không gian dành cho người dân còn nghèo nàn về trải nghiệm thẩm mỹ.

Hoạt động sáng tạo biến các vòm cầu đường sắt tại Phùng Hưng thành phố bích họa của Hà Nội. Ảnh: Đinh Thuận
Câu hỏi không chỉ là Hà Nội cần thêm bao nhiêu bức tượng, bức tranh hay công trình trang trí. Quan trọng hơn, chúng ta muốn mỗi không gian công cộng kể câu chuyện gì, gửi gắm giá trị nào và để lại cảm xúc gì trong người đi qua? Một nhà ga có thể kể câu chuyện về Thăng Long văn hiến bằng nghệ thuật đương đại; một công viên bên sông có thể kết nối ký ức làng nghề với khát vọng đô thị xanh; một sân trường có thể được thiết kế để trẻ em chạm vào lịch sử qua hình khối, màu sắc và trò chơi sáng tạo. Ngay cả những lối đi bộ, sân chung cư hay khoảng trống dưới gầm cầu cũng có thể trở nên thân thiện, đáng nhớ hơn khi được trao cho nghệ thuật một vị trí xứng đáng.
Cái đẹp từ những chi tiết nhỏ
Thành phố không cần nơi nào cũng hoành tráng; đôi khi một chi tiết nhỏ, đúng chỗ, giàu ý nghĩa, lại khiến người dân cảm thấy được nâng niu.
Hà Nội đã được UNESCO ghi danh trong Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo ở lĩnh vực thiết kế. Thực tế, những hướng nghiên cứu hình thành mạng lưới nghệ thuật đường phố, kể cả đề xuất về các điểm can thiệp nghệ thuật trong những khu vực di sản và khu dân cư, đang gợi mở một con đường đáng khích lệ. Điều cần thiết là biến những điểm sáng riêng lẻ thành một hệ sinh thái nghệ thuật công cộng có chất lượng, được chăm sóc và có sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Tình yêu Hà Nội không chỉ hình thành từ những biểu tượng lớn. Cái đẹp, khi được gặp gỡ mỗi ngày, sẽ bền bỉ trở thành một phần ký ức của con người.

Đưa nghệ thuật vào đời sống, để mỗi người Hà Nội được sống cùng cái đẹp
Tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội tháng 6/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh vai trò của "mỗi không gian công cộng, mỗi sản phẩm văn hóa, mỗi công trình tiêu biểu" trong việc kiến tạo hình ảnh Hà Nội cho cả tương lai. Đến Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ XVIII, đồng chí tiếp tục đặt ra tầm nhìn xây dựng Hà Nội thành "Thành phố văn hiến - bản sắc - sáng tạo".
Trong phiên họp tháng 7/2026 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục yêu cầu chuyển từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực riêng sang xác lập văn hóa là nền tảng và động lực phát triển, hiện diện trong các quyết sách lớn. Với Hà Nội, tinh thần ấy càng phải được cụ thể hóa thành những việc làm có thể nhìn thấy, chạm tới và cảm nhận được trong đời sống của người dân.

Những không gian cũ như tháp nước Hàng Đậu hoàn toàn có thể trở thành không gian nghệ thuật công cộng như đang diễn ra tại Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Ảnh: Khánh Hoà - TTXVN
Trước hết, cần coi nghệ thuật công cộng là một cấu phần của phát triển đô thị. Khi lập dự án một tuyến đường sắt đô thị, công viên, quảng trường, bệnh viện, trường học hay khu nhà ở mới, chúng ta nên đặt câu hỏi về giá trị văn hóa và trải nghiệm thẩm mỹ ngay từ đầu, cùng lúc với các yêu cầu công năng, an toàn, môi trường và khả năng tiếp cận. Nghệ sĩ, kiến trúc sư, nhà thiết kế, nhà nghiên cứu văn hóa cần có vị trí trong quá trình kiến tạo không gian, thay vì chỉ được mời đến khi công trình đã gần hoàn tất.
Chính từ suy nghĩ đó, khi thảo luận về chính sách phát triển văn hóa tại Quốc hội tháng 4/2026, tôi đã đề xuất nghiên cứu việc dành một tỷ lệ nhất định trong tổng mức đầu tư của một số công trình công cộng, có thể khoảng 1%, cho những hạng mục nghệ thuật gắn với chính công trình ấy. Nhưng điều quan trọng là thay đổi cách nhìn: đầu tư cho nghệ thuật không phải khoản chi thêm khi ngân sách dư dả, mà có thể là đầu tư cho chất lượng sống, cho nhân cách thẩm mỹ và cho sức hấp dẫn lâu dài của Thủ đô.
Con đường nghệ thuật cộng đồng Phúc Tân được cải tạo từ bãi rác ven bờ vở sông Hồng. Ảnh: Đinh Thuận
Cùng với nguồn lực phải là cơ chế bảo đảm chất lượng. Nghệ thuật công cộng không đồng nghĩa với tượng đài càng lớn càng tốt hay trang trí càng nhiều càng đẹp. Tác phẩm phải phù hợp bối cảnh lịch sử, cảnh quan, công năng sử dụng; cần tuyển chọn minh bạch, có phản biện chuyên môn, có tiếng nói của cộng đồng, có kinh phí bảo trì và trách nhiệm quản lý dài hạn. Điều cần tránh nhất là sự rập khuôn khiến những nơi chốn khác nhau lại mang cùng một bộ mặt.
Hà Nội có thể bắt đầu bằng những việc rất gần: tổ chức các hành trình nghệ thuật gắn với mạng lưới đường sắt đô thị; chăm sóc, phục hồi những tác phẩm đã có; mở thêm không gian cho biểu diễn đường phố chất lượng cao; gắn điêu khắc, tranh tường với công viên và khu dân cư; đưa những câu chuyện về nghề thủ công, danh nhân, đời sống phố phường vào thiết kế đô thị. Những khu vực ven sông Hồng, những vùng chuyển tiếp giữa nội đô và các đô thị mới, những sân chơi ở khu tập thể cũ đều có thể trở thành nơi thử nghiệm.
Những suy ngẫm này càng có ý nghĩa trong những ngày hướng tới 24/11/2026, Ngày Văn hóa Việt Nam đầu tiên, đúng dịp kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất. Tư tưởng "Văn hóa soi đường cho quốc dân đi" của Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc chúng ta rằng văn hóa phải có mặt trên hành trình phát triển của dân tộc, trong từng quyết sách và trong đời sống mỗi con người. Một ngày dành để tôn vinh văn hóa sẽ càng ý nghĩa khi trở thành động lực để cả 365 ngày người dân được sống trong một môi trường đẹp hơn, tử tế hơn, giàu cảm hứng hơn.
Rời Moskva, điều tôi mang theo không chỉ là ấn tượng về những vòm ga lộng lẫy, nhà hát tráng lệ hay các tượng đài trầm mặc. Đó còn là một niềm tin giản dị: thành phố đáng sống không chỉ là nơi có những con đường để đi, những tòa nhà để ở, mà còn là nơi con người tìm thấy một phần tâm hồn mình trong cảnh quan và nghệ thuật. Hà Nội không cần trở thành một Moscow thứ hai. Hà Nội cần đẹp theo cách riêng của mình: thanh lịch mà sáng tạo, cổ kính mà hiện đại, sâu lắng mà cởi mở; một Thủ đô không chỉ được ngắm nhìn, mà được yêu thương và được sống cùng cái đẹp mỗi ngày.
"Một thành phố biết dành chỗ cho nghệ thuật trong đời sống thường ngày cũng là một thành phố biết trân trọng đời sống tinh thần của cư dân mình" - PGS-TS Bùi Hoài Sơn.

