Từ những bức tranh dân gian Đông Hồ quen thuộc, một không gian nghệ thuật đương đại được mở ra, đưa công chúng đến gần hơn với di sản truyền thống, đồng thời gợi suy ngẫm về những đóng góp thầm lặng của phụ nữ trong gia đình và đời sống sáng tạo. Không gian sắp đặt và tương tác "Vén lớp họa điệp" khai mạc tại Hội quán Phúc Kiến, Hà Nội, trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, đồng thời nằm trong Tuần lễ Giới 2026, do ECUE-VGEM và Nhà Nhiều Cột đồng tổ chức.
Tranh dân gian Đông Hồ từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống văn hóa Việt Nam. Những tác phẩm như "Đám cưới chuột", "Đàn lợn âm dương", "Vinh hoa - Phú quý" không chỉ phản ánh phong tục, sinh hoạt và ước vọng của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, mà còn lưu giữ những tri thức, kỹ năng được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, đằng sau mỗi bức tranh hoàn chỉnh là sự tham gia của nhiều người với những công việc khác nhau: từ vẽ mẫu, khắc ván, giã điệp, pha màu đến in tranh, phơi tranh và đưa tranh ra thị trường. Bên cạnh những công đoạn trực tiếp làm nên tác phẩm còn có những công việc chăm sóc, vun vén gia đình, nuôi dạy con cái, tạo điểm tựa để người làm nghề duy trì hoạt động sáng tạo.
Xuất phát từ cách nhìn đó, "Vén lớp họa điệp" hướng đến việc nhận diện những lớp lao động đan cài phía sau mỗi tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là lao động chăm sóc vốn thường bị xem như trách nhiệm tự nhiên của người phụ nữ.
Chia sẻ về ý tưởng đưa tranh Đông Hồ vào không gian sáng tạo tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, ông Lê Quang Bình, Giám đốc ECUE, cho biết mong muốn đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Theo ông, sau khi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, bên cạnh nỗ lực gìn giữ nghề của các gia đình và chính sách hỗ trợ của Nhà nước, sự tham gia, đồng hành của cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng đối với tương lai của di sản.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh và nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa hướng dẫn khách mời in tranh Đông Hồ. Ảnh: Đức Mạnh
Đối thoại giữa di sản và nghệ thuật đương đại
Tại không gian "Vén lớp họa điệp", những bức tranh dân gian nguyên bản được đặt bên cạnh các tác phẩm đương đại. Các nghệ sĩ khai thác hình tượng và ngôn ngữ tạo hình truyền thống bằng nhiều chất liệu, hình thức khác nhau như giấy dó, lụa, tượng thạch cao và tranh kỹ thuật số. Qua đó, những biểu tượng quen thuộc được nhìn nhận từ các góc độ mới, gắn với câu chuyện về người phụ nữ, vai trò của mỗi cá nhân trong gia đình và cộng đồng.
Trong vai trò giám tuyển, chị Phạm Thủy Tiên cho rằng tranh Đông Hồ không chỉ là một di sản tạo hình mà còn có thể được nhìn nhận như một mô hình nghiên cứu về tổ chức lao động nghệ thuật trong cấu trúc gia đình và cộng đồng. Trong quá trình ấy, lao động của phụ nữ giữ vai trò quan trọng nhưng chưa phải lúc nào cũng được ghi nhận tương xứng trong lịch sử nghệ thuật.

Giám tuyển Phạm Thủy Tiên chia sẻ về tác phẩm "Vô diện". Ảnh: Đức Mạnh
Từ khái niệm lao động chăm sóc (care work), giám tuyển Phạm Thủy Tiên nhấn mạnh sự cần thiết phải nhận diện những đóng góp ít được định lượng và ghi nhận nhưng có vai trò thiết yếu đối với hoạt động sáng tạo. Việc đặt di sản Đông Hồ bên cạnh các thực hành nghệ thuật hiện nay cũng là cách nhìn lại mối quan hệ giữa giới, lao động và sáng tạo qua nhiều thế hệ, đồng thời mở rộng đối thoại về cách thế hệ trẻ tiếp nhận và tái diễn giải di sản trong thời đại số.
Không chỉ là nơi thưởng thức nghệ thuật, "Vén lớp họa điệp" còn tạo cơ hội để công chúng trực tiếp tương tác với tác phẩm, suy ngẫm về những công việc vẫn thường bị xem là hiển nhiên trong đời sống. Từ câu chuyện của một làng nghề truyền thống, triển lãm mở rộng cuộc đối thoại về sự ghi nhận và chia sẻ lao động trong xã hội hiện đại.

Tọa đàm "Giới trong tranh Đông Hồ: Từ thực hành lao động sản xuất đến trình hiện trong bối cảnh truyền thống và đương đại" trong khuôn khổ triển lãm "Vén lớp họa điệp". Ảnh: Đức Mạnh
"Vén lớp họa điệp" mở cửa miễn phí tại Hội quán Phúc Kiến, số 40 Lãn Ông, Hà Nội, từ ngày 16 đến 29/11/2026.
Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 diễn ra trong 16 ngày, từ 13/11 đến hết ngày 28/11/2026, tổ chức gần 100 hoạt động được đầu tư kỹ lưỡng với sự tham gia, đồng kiến tạo của gần 1000 nghệ nhân, nghệ sĩ.
Lễ hội 2026 được thực hiện dưới sự chỉ đạo của UBND thành phố Hà Nội, Hội Kiến trúc sư Việt Nam; do Sở Văn hoá Thể thao và Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc tổ chức, cùng sự phối hợp và đồng hành của Văn phòng UNESCO tại Hà Nội, Chương trình Định cư con người Liên Hợp quốc UN-Habitat, các Sở, Ban, Ngành, UBND phường và các đơn vị liên quan.
Lễ hội còn chào đón sự tham gia, hỗ trợ và phối hợp tổ chức của các tổ chức văn hóa, cơ quan đại diện ngoại giao, viện văn hóa quốc tế, cùng các nghệ sĩ và nhà thực hành sáng tạo trong nước và quốc tế.



