Trong Chỉ thị số 39/CT-TTg ngày 30/10/2026 về tăng cường phòng, chống, ứng phó với thiên tai do ảnh hưởng của El Niño giai đoạn 2026 – 2027, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương chủ động triển khai từ sớm, từ xa các giải pháp phù hợp với diễn biến tình hình và điều kiện thực tế tại địa phương, bảo đảm kịp thời, hiệu quả.
Chủ động triển khai từ sớm, từ xa các giải pháp phù hợp với diễn biến tình hình và điều kiện thực tế thể hiện tư duy mới trong ứng phó với thiên tai nói chung và El Niño nói riêng ở Việt Nam.
El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên xảy ra khi nhiệt độ bề mặt nước biển ở vùng xích đạo trung tâm và phía đông Thái Bình Dương ấm lên một cách bất thường (cao hơn từ 0,5°C trở lên so với mức trung bình). Nguyên nhân là do gió mậu dịch (có tên gọi như vậy bởi đặc điểm đặc điểm thổi đều đặn và theo hướng cố định) ở khu vực Thái Bình Dương suy yếu hoặc đổi hướng, khiến khối nước ấm dồn về phía Đông thay vì bị đẩy về phía Tây (gần Indonesia và châu Á) như bình thường. Hiện tượng ngược lại với El Niño là La Niña (khi nước biển lạnh đi dị thường), còn tổng thể cả hai trạng thái này nằm trong chu kỳ dao động lớn gọi là ENSO.
Mưa lớn khiến nhiều diện tích trồng hoa trước nguy cơ mất trắng. Ảnh: Đức Phương - TTXVN
Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện tượng ENSO đang ở trạng thái El Niño, dự báo tiếp tục duy trì cường độ mạnh trong những tháng cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Diễn biến này làm gia tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, cháy rừng ở Việt Nam đồng thời với mưa lớn, lũ và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm bất thường khác.
Thủ tướng Chính phủ giao trách nhiệm cho Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố khẩn trương cập nhật phương án ứng phó theo các kịch bản nguồn nước và thiên tai, kể cả tình huống bất lợi hơn dự báo; xác định khu vực, đối tượng có nguy cơ cao, phân công trách nhiệm và chuẩn bị phương án bảo vệ, sơ tán người dân khi cần thiết.
Các địa phương phải thường xuyên kiểm kê nguồn nước tại hồ chứa, hệ thống thủy lợi, công trình cấp nước sạch; xây dựng phương án dự phòng, kết nối và hỗ trợ giữa các hệ thống.
Cần phải ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt, y tế và các nhu cầu thiết yếu, nhất là tại trường học, bệnh viện, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, ven biển và khu vực thường xuyên thiếu nước. Khi cần thiết, huy động lực lượng quân đội, công an hỗ trợ vận chuyển, cấp nước cho người dân.
Tác hại của El Niño là có thật và rất tai hại. Tuy nhiên, cần đổi mới tư duy để biến “nguy thành cơ”.
Người nông dân và ngành nông nghiệp cần đẩy nhanh tốc độ tái cơ cấu nông nghiệp và chuyển đổi mùa vụ; thay đổi tư duy từ "thuần lúa" sang hệ sinh thái linh hoạt (lúa - tôm, cây trồng chịu mặn, cây cạn ít dùng nước).
Nước lũ dâng cao, bao phủ nhiều diện tích cây trồng. Ảnh: TTXVN phát
Người nông dân và ngành nông nghiệp cũng chịu sức ép để nỗ lực thúc đẩy tưới tiêu tiết kiệm, khẩn trương áp dụng các mô hình tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa, và giải pháp trữ nước phân tán tại hộ gia đình và trang trại.
Nhà nước và địa phương nhận được "tối hậu thư” để đẩy nhanh tiến độ các công trình ngăn mặn, trạm bơm dã chiến, hệ thống hồ chứa và mạng lưới kết nối cấp nước liên vùng.
Các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương chịu sức ép phải vận hành linh hoạt hồ chứa, xây dựng kịch bản từ sớm và ứng dụng dữ liệu khí tượng thủy văn chuẩn xác hơn.
Tư duy “đổ lỗi” cần phải được loại bỏ trong mối quan hệ với El Niño bởi nhiều lý do từ góc nhìn khoa học và quản lý thiên tai.
El Niño vốn là một hiện tượng khí hậu tự nhiên có chu kỳ của Trái Đất, nó có trước khi con người xuất hiện và mang tính chất toàn cầu. Biến đổi khí hậu do con người tạo ra chỉ làm "khuếch đại" El Niño, thúc đẩy tính cực đoan của nó.
Trong khi đó, chúng ta quá phụ thuộc nguồn nước xuyên biên giới - đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc gần 95% nguồn nước từ thượng nguồn sông Mekong, trong khi ở hạ lưu thiếu các hồ chứa điều tiết lớn.
Các hệ thống thủy lợi vùng ven biển (Nam Măng Thít, Bắc/Nam Bến Tre, Gò Công) chưa đáp ứng được mức độ xâm nhập mặn sâu 40–70km.
Việc quản lý tài nguyên và quy hoạch có nhiều hạn chế. Việc khai thác nước ngầm quá mức, phá rừng, mở rộng diện tích cây trồng không theo quy hoạch vùng khô hạn; thiếu hụt tích trữ nước ở các hồ thủy điện/thủy lợi (nhiều hồ hụt 15–80% dung tích) làm trầm trọng thêm khủng hoảng nước.
El Niño không hoàn toàn bất ngờ và chúng ta có thể biết trước được. Vì thế “chủ động triển khai từ sớm, từ xa các giải pháp phù hợp” là yêu cầu chủ chốt trong Chỉ thị số 39/CT-TTg ngày 30/10/2026.
El Niño có chu kỳ từ 2 đến 7 năm một lần. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và các tổ chức quốc tế (như WMO, UNICEF) đã nhận diện đợt El Niño giai đoạn 2026–2027 từ rất sớm và chuyển dần sang phương thức "dự báo dựa trên tác động".
Việc ứng phó với El Niño và biến đổi khí hậu cần có chiến lược lâu dài chứ không thể chỉ mang tính đối phó ngắn hạn.
Các chuyên gia và cơ quan quản lý cần chuyển từ "chống đỡ" sang "chủ động thích ứng"; quản lý và điều hòa nguồn nước từ sớm; ưu tiên và tối ưu hóa sử dụng nước; đầu tư hạ tầng thủy lợi bền vững.
