Truyện tranh Việt Nam - cần một "hệ sinh thái" đủ mạnh

Muốn có những tác phẩm truyện tranh Việt Nam đủ sức cạnh tranh trên thị trường, điều cần thiết không chỉ nằm ở những tác giả tài năng mà còn ở một hệ sinh thái đủ mạnh để nuôi dưỡng sáng tạo, bảo vệ bản quyền, kết nối thị trường và tạo cơ hội nghề nghiệp bền vững.

Đây là nội dung chính được nêu ra tại tọa đàm Kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo truyện tranh cho người Việt diễn ra mới đây tại Hà Nội. Tọa đàm do NXB Kim Đồng phối hợp với 2 đơn vị Comicola và PunkgaMe tổ chức.

Không thiếu tài năng

Một nghịch lý đang tồn tại khá rõ trong lĩnh vực truyện tranh Việt Nam hiện nay: Người sáng tác tài năng không thiếu, nhưng tác phẩm vẫn chưa tạo được sự hiện diện tương xứng trên thị trường.

Ông Nguyễn Khánh Dương (nhà sáng lập Comicola, đơn vị tiên phong phát triển truyện tranh tác giả Việt Nam) cho rằng, Việt Nam luôn có những tác giả và họa sĩ giỏi, đủ năng lực để tạo ra những tác phẩm đạt chất lượng cạnh tranh. "Nếu đặt cạnh các nước trong khu vực như Thái Lan hay Indonesia… chất lượng của họa sĩ truyện tranh Việt Nam hoàn toàn không thua kém, thậm chí ở nhiều khía cạnh còn có những lợi thế đáng kể" - ông nhấn mạnh.

Thực tế này cũng được phản ánh qua sự phát triển của các cộng đồng sáng tác trong thời gian gần đây. Họa sĩ Nguyễn Duy Hải (đồng sáng lập PunkgaMe, một cộng đồng các họa sĩ yêu thích sáng tác truyện tranh) cho biết, đã có thời gian thị trường sáng tác truyện tranh trong nước khá trầm lắng. Nhiều họa sĩ trẻ hoạt động riêng lẻ, thiếu môi trường chuyên nghiệp để phát triển năng lực. Tuy nhiên, khi có những sân chơi phù hợp, tiềm năng của lực lượng sáng tác trẻ nhanh chóng bộc lộ.

Ông Hải dẫn chứng từ chính cộng đồng PunkgaMe: Từ cuối năm 2023 đến nay, cộng đồng này đã tổ chức 9 cuộc thi và triển lãm dành cho họa sĩ truyện tranh Việt Nam, thu hút hơn 20.000 thành viên tham gia. Từ các sân chơi này xuất hiện nhiều tác giả trẻ sở hữu những tác phẩm có chất lượng chuyên môn tốt và nhận được sự quan tâm đáng kể từ độc giả.

Điều này phần nào cho thấy nguồn lực sáng tạo của truyện tranh Việt Nam không hề nhỏ. Vấn đề nằm ở chỗ những người trẻ chưa có đủ điều kiện để đầu tư lâu dài cho nghề. Theo các chuyên gia, họa sĩ Việt Nam rất giỏi trong việc học hỏi và tiếp thu những thành tựu từ các nền truyện tranh phát triển. Điều còn thiếu là động lực và điều kiện đủ lớn, để các bạn trẻ sẵn sàng dành nhiều năm trau dồi kỹ năng, đầu tư thời gian và công sức cho một công việc vốn đòi hỏi sự bền bỉ rất cao.

Khoảng trống đáng kể khác đến từ vấn đề đào tạo chuyên môn. Một thực tế được các chuyên gia cùng chỉ ra: Việt Nam hiện chưa có nhiều chương trình đào tạo bài bản dành riêng cho lĩnh vực truyện tranh. Các trường mỹ thuật, thiết kế hay truyền thông có thể cung cấp nền tảng nghề nghiệp quan trọng, nhưng chưa hình thành một quy trình đào tạo hoàn chỉnh cho việc sản xuất truyện tranh chuyên nghiệp.

Trong khi đó, yêu cầu của thị trường ngày càng cao. Nhiều thế hệ độc giả Việt Nam đã quen với manga Nhật Bản và các dòng truyện tranh nhập khẩu chất lượng cao. Điều này vô hình trung tạo nên một mặt bằng kỳ vọng rất lớn đối với các tác phẩm nội địa.

Theo họa sĩ Nguyễn Duy Hải, muốn truyện tranh Việt Nam phát triển, trước hết phải nâng cấp được năng lực chuyên môn của đội ngũ sáng tác. Điều đó không chỉ nằm ở kỹ năng vẽ mà còn là kỹ năng kể chuyện, xây dựng nhân vật, phát triển kịch bản và tác phong làm việc chuyên nghiệp.

Từ thực tiễn, họa sĩ Vũ Xuân Hoàn (phụ trách mỹ thuật NXB Kim Đồng) cho biết, nhiều họa sĩ trẻ Việt Nam có chuyên môn tốt, nhưng thường gặp hạn chế ở phương pháp sáng tác. Điểm yếu dễ nhận thấy nhất là khâu kịch bản. Không ít tác phẩm có phần mở đầu hấp dẫn nhưng càng về sau càng đuối vì thiếu cấu trúc nội dung và khả năng phát triển câu chuyện dài hơi.

Bởi vậy, trong truyện tranh, kỹ năng kể chuyện luôn giữ vai trò quyết định. Một tác phẩm có nội dung tốt có thể bù đắp cho những hạn chế nhất định về mặt hình ảnh, nhưng điều ngược lại rất khó xảy ra.

Cần kiến tạo một hệ sinh thái đủ mạnh

Sự xuất hiện của ngày càng nhiều tác giả trẻ cho thấy nguồn lực sáng tạo của truyện tranh Việt Nam không hề nhỏ. Tuy nhiên, khoảng cách từ tiềm năng đến một thị trường phát triển vẫn còn khá xa khi nhiều mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái sáng tạo chưa được hoàn thiện.

Theo chuyên gia Nguyễn Khánh Dương, rào cản lớn nhất đối với những người trẻ muốn theo đuổi nghề hiện nay là chưa có nhiều cơ hội việc làm. "Nhu cầu của thị trường thực tế luôn tồn tại. Các đơn vị xuất bản và sản xuất nội dung vẫn liên tục tìm kiếm những họa sĩ giỏi và các dự án chất lượng" - ông nói - "Tuy nhiên, quy mô thị trường truyện tranh Việt Nam hiện vẫn chưa đủ lớn để tạo ra nhiều cơ hội nghề nghiệp ổn định".

Từ thực tế này, sức mua của độc giả còn hạn chế khiến doanh thu chưa đủ mạnh để các doanh nghiệp có thể đầu tư quy mô lớn hoặc chi trả mức thù lao tương xứng với công sức mà người sáng tác bỏ ra. Đây là lý do khiến nhiều tài năng trẻ dù có năng lực vẫn khó gắn bó lâu dài với nghề.

Liên hoan truyện tranh Pháp ngữ lần thứ nhất được tổ chức đầu tháng 4/2026 tại TP.HCM mở ra cơ hội phát triển cho ngành truyện tranh Việt Nam

Cũng theo ông Dương, nếu chỉ dựa vào nỗ lực của một doanh nghiệp, một cộng đồng hay một nhóm tác giả, sự phát triển của truyện tranh Việt Nam sẽ luôn bị giới hạn ở quy mô nhỏ. Muốn tạo ra bước phát triển thực chất cần có sự tham gia đồng bộ của nhiều chủ thể trong toàn bộ chuỗi giá trị. Đó là nhà xuất bản, cộng đồng sáng tạo, các cơ sở đào tạo, đơn vị khai thác thương mại tài sản trí tuệ và cả các cơ quan quản lý Nhà nước.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, xuất bản mới chỉ là bước khởi đầu. Để người sáng tác có thể sống được bằng nghề, cần có thêm những doanh nghiệp tham gia phát triển thương hiệu và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Theo đó, khi các nhân vật, câu chuyện và thế giới sáng tạo được khai thác ở nhiều hình thức khác nhau, người sáng tác mới có thêm nguồn thu nhập để tiếp tục theo đuổi nghề nghiệp. Đây cũng là mô hình đã chứng minh hiệu quả ở nhiều quốc gia châu Á, nơi truyện tranh trở thành nguồn tài nguyên cho các ngành công nghiệp giải trí khác.

Mặt khác, từ kinh nghiệm quan sát các quốc gia trong khu vực, chuyên gia Nguyễn Khánh Dương cho rằng, sự phát triển của truyện tranh hay các ngành giải trí sáng tạo luôn cần sự đồng hành của các cơ quan quản lý. Hàn Quốc, Trung Quốc hay Thái Lan đều cho thấy khi có chính sách hỗ trợ phù hợp, các ngành công nghiệp nội dung nội địa đều có thể phát triển mạnh mẽ.

 Tại Việt Nam, những động thái quyết liệt gần đây trong việc siết chặt thực thi quyền tác giả trên môi trường số được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt mới cho thị trường.

Ông Dương dẫn chứng, Công điện 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ban hành ngày 5/5/2026 là tín hiệu tích cực đối với những người làm nội dung. Khi các hành vi vi phạm bị kiểm soát tốt hơn, giá trị của tác phẩm gốc sẽ được bảo vệ tốt hơn, từ đó tạo thêm động lực cho cả người sáng tác lẫn các đơn vị đầu tư.

Từ góc nhìn của người có hơn 20 năm gắn bó với truyện tranh, chuyên gia này liên hệ với thời điểm Công ước Berne (Công ước về việc bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật) có hiệu lực tại Việt Nam năm 2004. Khi đó, việc chấn chỉnh hoạt động xuất bản truyện tranh không bản quyền đã tạo ra những khoảng trống trên thị trường và mở ra cơ hội cho các tác phẩm trong nước tiếp cận độc giả.

Kỳ vọng tương tự đang được đặt vào quá trình tăng cường bảo vệ bản quyền trên môi trường số hiện nay. Khi môi trường cạnh tranh trở nên lành mạnh hơn, giá trị của tài sản trí tuệ được bảo đảm tốt hơn, các doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư và người sáng tác sẽ có thêm cơ hội đưa tác phẩm ra thị trường.

"Có thể cơ hội chưa xuất hiện ngay lập tức. Nhưng khi thị trường ngày càng coi trọng bản quyền, khi có thêm nhiều đơn vị tham gia đầu tư và khi các mắt xích từ đào tạo, sáng tác, xuất bản đến thương mại hóa được kết nối chặt chẽ hơn, không gian phát triển dành cho truyện tranh Việt Nam chắc chắn sẽ rộng mở hơn" - ông Dương bày tỏ.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia nhìn nhận giai đoạn hiện nay là thời điểm thuận lợi để truyện tranh Việt Nam bứt phá, đặc biệt khi mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa đang ngày càng được nhấn mạnh trong các chiến lược phát triển quốc gia.

Rõ ràng, sau nhiều năm loay hoay với bài toán thị trường, điều giới nghề chờ đợi không còn là sự xuất hiện của những tài năng mới, mà là sự hình thành của một hệ sinh thái truyện tranh đủ mạnh để những tài năng đang hiện hữu có thể phát triển.