Thơ cổ, chữ cổ và sáu điệu xòe cổ hội tụ trong Lễ hội Mường Lò 2026

Từ những câu thơ tình trong Xống chụ xon xao, dấu ấn chữ cổ, lời hát Khắp, phong tục cưới hỏi đến sáu điệu xòe cổ của người Thái, chương trình nghệ thuật "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu" mở ra một không gian văn hóa nơi di sản không chỉ được trình diễn mà được kể bằng chính ngôn ngữ, ký ức và đời sống của cộng đồng. Đêm khai mạc Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò 2026 vì thế được kỳ vọng trở thành một cuộc trở về với chiều sâu văn hóa Thái giữa không gian nghệ thuật đương đại.

Từ một lễ hội du lịch đến không gian tôn vinh "hồn cốt" văn hóa Thái

Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò đã trở thành một điểm hẹn văn hóa, du lịch đặc sắc của vùng Tây Bắc, góp phần đưa những giá trị truyền thống của các dân tộc đến gần hơn với công chúng và du khách.  Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 đặc biệt ý nghĩa khi được tổ chức gắn với kỷ niệm 5 năm Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; là dịp đánh giá kết quả bảo tồn, phát huy giá trị Xòe Thái sau khi được ghi danh, tôn vinh bản sắc văn hóa các dân tộc vùng Tây Bắc, cụ thể hóa và thực hiện hiệu quả chủ trương phát triển văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới; đồng thời quảng bá hình ảnh đất và người Lào Cai, giới thiệu các sản phẩm, điểm đến du lịch và tăng cường liên kết phát triển du lịch.

Với chủ đề "Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc", lễ hội diễn ra từ ngày 16 đến 21/10, vừa nằm trong chuỗi hoạt động văn hóa, du lịch thường niên, vừa là dịp nhìn lại hành trình bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị Xòe Thái; đồng thời quảng bá hình ảnh đất và người Lào Cai, kết nối di sản với phát triển du lịch bền vững.

Phát biểu tại họp báo, bà Vũ Thị Hiền Hạnh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ban Tổ chức Lễ hội, nhấn mạnh mục tiêu tôn vinh không gian văn hóa Thái, nghệ thuật Xòe Thái, đồng thời từng bước "biến di sản thành tài sản", tạo nguồn lực cho phát triển du lịch và kinh tế - xã hội.

Trong dòng chảy ấy, chương trình nghệ thuật khai mạc "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu", diễn ra lúc 20h ngày 16/10 tại Sân vận động phường Nghĩa Lộ, là điểm nhấn quan trọng. Chương trình do Newday Media thực hiện, tác giả kịch bản và Tổng đạo diễn Lê Hải Yến.

Không lựa chọn cách kể đơn thuần về Xòe, ê-kíp dựng nên một câu chuyện tình yêu của đôi trai gái người Thái qua ba chương "Mầm thương - Sợi nhớ - Vòng yêu". Từ đó, văn hóa hiện diện trong từng lớp diễn: từ lao động, cưới hỏi, dệt vải, hát Khắp, Hạn Khuống đến chữ viết, thơ ca dân gian và những vòng xòe mang ý nghĩa cộng đồng.

Đây cũng là cách chương trình đưa khán giả đi sâu hơn vào văn hóa Thái: không chỉ nhìn thấy trang phục hay những bước múa đẹp mắt, mà nhận diện được những giá trị nằm phía sau mỗi phong tục, mỗi lời hát, mỗi chuyển động của bàn tay và bước chân.

Khi Xống chụ xon xao, chữ cổ và lời Khắp bước lên sân khấu

Nếu Xòe là hình thức biểu đạt bằng chuyển động của cộng đồng thì văn học dân gian chính là một phần chiều sâu tinh thần của người Thái. Lấy cảm hứng từ Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu) - tác phẩm truyện thơ trữ tình nổi tiếng của người Thái Đen, được ví như "Truyện Kiều của người Thái" - chương trình không chuyển thể nguyên tác mà kế thừa tinh thần cốt lõi của tác phẩm: tình yêu thủy chung, sự chờ đợi, những thử thách và niềm tin vào ngày đoàn tụ.

Hai câu thơ:

"Không lấy được nhau mùa hạ, ta sẽ lấy nhau mùa đông. Không lấy được nhau thời trẻ, ta sẽ tìm nhau khi góa bụa về già"

được đặt ở cao trào của câu chuyện, như một tuyên ngôn về sự thủy chung vượt qua thời gian.

Nhưng giá trị của Xống chụ xon xao không chỉ nằm ở câu chuyện tình yêu. Tác phẩm còn là một "kho lưu giữ" đời sống Thái xưa, phản ánh phong tục cưới hỏi, tục ở rể, nghề dệt vải, thêu thùa, làm khăn piêu cùng những cách ứng xử, quan niệm về tình yêu và cộng đồng.

Chính vì vậy, trên sân khấu Xòe Thái - Trọn một vòng yêu, câu chuyện tình yêu được dệt bằng nhiều lớp chất liệu văn hóa. Khán giả bắt gặp cô gái bên khung cửi, chờ đợi người yêu qua bốn mùa; thấy những lễ nghi trong cưới hỏi; nghe lời dặn dò của người mẹ trong nghi thức Tằng cẩu; và nghe những lời hát Khắp Thái - lối hát dân ca kết hợp giữa âm nhạc và thi ca của người Thái.

Đáng chú ý, lời thoại của nhân vật được chuyển hóa thành Khắp, đi cùng phụ đề tiếng Việt. Cách làm này giúp nghệ thuật trình diễn không tách rời ngôn ngữ bản địa, đồng thời tạo điều kiện để công chúng hôm nay hiểu hơn về một hình thức diễn xướng từng gắn bó sâu sắc với đời sống người Thái.

Dấu ấn văn hóa còn được thể hiện ở hệ thống hình ảnh và thiết kế sân khấu. Theo Tổng đạo diễn Lê Hải Yến, ngay cả một số chi tiết đồ họa, chữ viết cũng được phát triển từ dáng dấp chữ cổ của người Thái. Hình ảnh cô gái ngồi dệt vải, những sợi thổ cẩm, hoa văn và vòng xòe cùng được kết nối thành một hệ biểu tượng xuyên suốt.

"Công nghệ giúp cho người, giúp cho văn hóa được thăng hoa", nhưng cốt lõi của chương trình, theo nữ đạo diễn, vẫn phải là văn hóa.

Bởi vậy, khoảng 90% đạo cụ được sử dụng là đồ thật, từ những vật dụng gắn với đời sống cộng đồng đến các đạo cụ phục vụ nghi lễ, phong tục. Công nghệ 3D mapping được sử dụng để mở rộng không gian kể chuyện chứ không thay thế những giá trị bản địa.

Sáu điệu xòe cổ: từ ký ức cộng đồng đến "vòng yêu" hôm nay

Điểm đặc biệt của chương trình nằm ở cách Xòe Thái không được đặt riêng thành một tiết mục, mà trở thành một phần tự nhiên của câu chuyện và là điểm kết tinh rực rỡ nhất.

Sáu điệu xòe cổ của người Thái - những hình thức được xem là nền tảng của nghệ thuật Xòe - được đưa vào mạch kể, gồm Khắm khăn mơi lảu (nâng khăn mời rượu), Phá xí (xòe bổ bốn), Đổn hôn (tiến lùi), Nhôm khăn (tung khăn), Khắm khen (nắm tay) và Ỏm lọm tốp mư (vòng tròn vỗ tay). Mỗi điệu không chỉ có một hệ thống động tác riêng mà còn gửi gắm những quan niệm về ứng xử, tình cảm và sự gắn kết cộng đồng.

Ở chương Mầm thương, không gian Mường Lò hiện lên từ buổi khai phá, dựng bản, cày bừa, gieo mạ, trồng lúa. Bên dòng Nậm Thia là những cô gái tuổi xuân, những chàng trai trên sàn hoa Hạn Khuống với tiếng sáo, tiếng đàn và câu hát Khắp. Tình yêu bắt đầu bằng một sợi dây "xai peng" - biểu tượng cho sự gắn bó, quấn quýt của đôi lứa. Sang Sợi nhớ, câu chuyện bước vào những thử thách của tình yêu. Chàng trai đi xa tìm sính lễ, cô gái ở lại bên khung cửi. Bốn mùa trôi qua trong sự chờ đợi. Khi chàng trai trở về, nghi thức cưới hỏi, Tằng cẩu, lời hát của người mẹ, thảm hoa, cổng cưới, múa sạp… mở ra một không gian văn hóa Thái giàu bản sắc. Và đến Vòng yêu, câu chuyện riêng tư của đôi trai gái được chuyển thành niềm vui của cả bản Mường.

Đặc biệt, chương trình kiến tạo một đại cảnh được ê-kíp gọi là "siêu đám cưới" của bản Mường. Hơn 2.000 người dân Thái cùng hàng trăm nghệ sĩ, diễn viên, nghệ nhân hội tụ trong những vòng xòe. Những đội hình múa được thiết kế dựa trên các hình tượng hoa văn mang ý nghĩa văn hóa Thái, để vòng tròn ngày càng mở rộng.

Nếu sợi "xai peng" là sợi dây nối hai trái tim, thì vòng xòe chính là sợi dây nối một đôi lứa với cộng đồng. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của tên gọi "Trọn một vòng yêu": vòng xòe đồng thời là vòng đời, vòng tay yêu thương, vòng cộng đồng và vòng nối dài của văn hóa. Một tình yêu chỉ thực sự trọn vẹn khi được cộng đồng chứng kiến, chở che và chúc phúc.

Trong không gian sân vận động, 24 máy chiếu 3D mapping công suất lớn bao phủ hơn 3.000m², dựng nên núi non, bản Mường, mặt trời, mặt trăng và những chuyển động của thời gian. Nhưng phía sau lớp công nghệ ấy vẫn là cộng đồng người Thái với những nghệ nhân, những người dân địa phương và những diễn viên thực sự mang trong mình văn hóa được kể.

Và khi hàng nghìn bàn tay cùng nắm lấy nhau trong vòng đại xòe, di sản trở thành một vòng tay sống động - nơi quá khứ gặp hiện tại, nơi tình yêu của hai con người mở rộng thành tình yêu cộng đồng, và từ đó tiếp tục trao truyền văn hóa Thái cho những thế hệ mai sau.