Tiếp theo bài Từ Ngày Văn hóa Việt Nam, nghĩ về việc chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh quốc gia trên Thể thao và Văn hóa số ra vừa qua, kỳ này chúng ta sẽ bàn đến những hành động cụ thể.
Một dân tộc có thể tự hào về bề dày lịch sử, kho tàng di sản và những giá trị văn hóa đặc sắc. Nhưng niềm tự hào chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi được chuyển hóa thành tri thức, năng lực sáng tạo, chất lượng con người, sức cạnh tranh của nền kinh tế và vị thế quốc gia.
Trước thềm Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026 lần đầu tiên được tổ chức, từ tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, điều cần suy nghĩ không chỉ là chúng ta có những giá trị gì, mà còn là làm thế nào để các giá trị ấy sinh thành những động lực phát triển mới cho đất nước.
Từ bảo tồn di sản đến sáng tạo giá trị mới
Có một nghịch lý đáng suy ngẫm: chúng ta sở hữu nhiều di sản quý, nhiều tri thức dân gian và truyền thống nghệ thuật độc đáo, nhưng không ít giá trị vẫn được giới thiệu bằng cách thức cũ; được tôn vinh trong những dịp lễ trọng mà chưa thật sự đi vào sản phẩm sáng tạo, giáo dục, công nghệ và thị trường. Một làn điệu hát xoan, một bức tranh Đông Hồ, một nghề thủ công hay một câu chuyện lịch sử có thể khiến công chúng xúc động khi được kể bằng ngôn ngữ phù hợp. Ngược lại, nếu chỉ đóng khung di sản trong sự trưng bày một chiều, chúng ta dễ giữ được hình thức mà chưa khơi dậy hết sức sống của giá trị.
Điều đó không có nghĩa phải đưa mọi di sản vào kinh doanh. Văn hóa luôn có những giá trị thiêng liêng, những giới hạn đạo đức và quyền của cộng đồng mà lợi nhuận không thể thay thế. Chuyển hóa giá trị văn hóa trước hết là tạo thêm cơ hội để con người hiểu, yêu, thực hành và tiếp nối văn hóa; sau đó mới là hình thành sản phẩm, sinh kế và giá trị kinh tế phù hợp. Một di sản được bảo tồn tốt phải vừa giữ được tính xác thực, vừa có khả năng đối thoại với thế hệ mới. Bảo tồn và phát triển không phải hai nhiệm vụ đối lập nếu biết đặt chủ thể văn hóa ở vị trí trung tâm.

Ngày 4/9/2026, Đại hội đồng LHQ đã thông qua Nghị quyết “Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững giai đoạn 2027-2036” do Việt Nam đề xuất và thúc đẩy cùng nhóm nòng cốt gồm Cyprus, Italy, Lào, Qatar và Saint Kitts và Nevis, với tổng số 103 nước đồng bảo trợ. Trong ảnh: Đại sứ Đỗ Hùng Việt, Trưởng Phái đoàn Thường trực Việt Nam tại LHQ, phát biểu giới thiệu Nghị quyết. Ảnh: Thanh Tuấn - Phóng viên TTXVN tại Mỹ
Tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh "ba chuyển dịch lớn": từ coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là trụ cột của phát triển; từ không gian truyền thống sang cả không gian thực và không gian số; từ bảo tồn là chủ yếu sang kết hợp bảo tồn với sáng tạo. Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh phương pháp quản lý, mà là một cách nhìn mới về giá trị. Văn hóa phải tiếp tục được gìn giữ, đồng thời có khả năng tạo ra tri thức mới, tài sản trí tuệ, sản phẩm, thị trường và sức mạnh mềm quốc gia.
Muốn vậy, cần hình dung đầy đủ một chuỗi chuyển hóa. Tài nguyên văn hóa phải được nghiên cứu, kiểm kê, số hóa và diễn giải thành tri thức dễ tiếp cận; tri thức được đưa vào trường học, bảo tàng, không gian sáng tạo và công nghệ; từ đó hình thành những câu chuyện, hình ảnh, thiết kế, tác phẩm và sản phẩm mang dấu ấn Việt Nam. Một kho dữ liệu di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi người nghiên cứu có thể khai thác, thầy cô có thể giảng dạy, doanh nghiệp có thể sáng tạo có trách nhiệm, còn công chúng có thể tìm hiểu và tương tác. Số hóa không thể dừng ở việc chụp ảnh rồi lưu trữ trong một hệ thống đóng kín.
Chúng ta cũng cần nhìn văn hóa như một nguồn chất liệu quan trọng của nền kinh tế tri thức. Điện ảnh có thể làm sống lại chiều sâu lịch sử; trò chơi điện tử có thể biến các chất liệu mỹ thuật và truyền thuyết thành trải nghiệm của thế hệ số; thiết kế có thể đưa tinh hoa thủ công vào sản phẩm đương đại; du lịch có thể kể câu chuyện vùng đất thông qua chính nghệ nhân và cộng đồng. Nhưng muốn đi xa, mọi sự khai thác phải gắn với chất lượng nghệ thuật, quyền sở hữu trí tuệ, sự đồng thuận và chia sẻ lợi ích với người gìn giữ di sản. Một sản phẩm bán được nhiều chưa chắc đã là một sản phẩm làm giàu cho văn hóa.
Thể chế kiến tạo để sức sáng tạo trở thành động lực phát triển
"Một ngày nghỉ hưởng nguyên lương, một ngày dành để tham gia, thưởng thức và tôn vinh văn hóa có ý nghĩa như một lời nhắc nhở xã hội; nhưng giá trị lâu dài của ngày ấy phải được đo bằng sự thay đổi trong 365 ngày tiếp theo: người dân có nhiều cơ hội thụ hưởng hơn, nghệ sĩ có thêm không gian sáng tạo, doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư, thế hệ trẻ hiểu và tự hào hơn về dân tộc, còn mỗi địa phương biết làm giàu từ bản sắc của mình một cách bền vững" - PGS-TS Bùi Hoài Sơn.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội đã mở ra những điều kiện quan trọng để giải quyết vấn đề ấy.
Chủ trương bảo đảm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hóa khẳng định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai đất nước. Nghị quyết 28 đồng thời thiết kế những cơ chế đặc thù về thu hút đầu tư, không gian sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa và thí điểm quỹ văn hóa, nghệ thuật. Vấn đề tiếp theo không chỉ là có chính sách tốt trên giấy, mà phải tổ chức thực hiện sao cho nguồn lực được chuyển thành công trình có chất lượng, đội ngũ tài năng, sản phẩm tốt và khả năng tiếp cận văn hóa thực chất của người dân.
Ở đây, tư duy kiến tạo phát triển có ý nghĩa đặc biệt. Nhà nước không thể và không nên làm thay mọi hoạt động sáng tạo của xã hội, nhưng phải chịu trách nhiệm kiến tạo luật chơi minh bạch, hạ tầng thiết yếu, môi trường cạnh tranh lành mạnh và các cơ chế hỗ trợ đúng nơi cần thiết. Đầu tư công nên tập trung vào những việc thị trường khó tự làm: bảo tồn giá trị có nguy cơ mai một, giáo dục nghệ thuật, dữ liệu văn hóa nền tảng, thiết chế phục vụ cộng đồng và đào tạo nhân lực. Đồng thời, cần tạo không gian để doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, tổ chức xã hội và người dân cùng tham gia phát triển sản phẩm, dịch vụ văn hóa trên cơ sở thượng tôn pháp luật.
Có thể tham khảo cách Vương quốc Anh kết nối các trung tâm sáng tạo với nghiên cứu, công nghệ, đào tạo kỹ năng và hỗ trợ doanh nghiệp trong kế hoạch phát triển công nghiệp sáng tạo đến năm 2035. Hàn Quốc cũng cho thấy một sản phẩm văn hóa muốn đi ra thế giới cần được nâng đỡ bởi các khâu phát triển tài sản trí tuệ, đầu tư, sản xuất, phát hành, tiếp thị và đào tạo. Bài học không phải là sao chép một mô hình thành công, mà là hiểu rằng chính sách văn hóa phải nhìn thấy cả chuỗi giá trị, thay vì chỉ quan tâm đến một sân khấu, một lễ hội hay một sản phẩm riêng lẻ.
Từ thực tế Việt Nam, trước hết cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về hoạt động nghệ thuật, bản quyền và công nghiệp văn hóa, đặc biệt với những vấn đề mới do trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đặt ra. Người sáng tạo phải được bảo vệ và nhận thù lao xứng đáng; doanh nghiệp có thể dự đoán rủi ro pháp lý; cộng đồng sở hữu di sản có quyền tham gia quyết định cách khai thác những giá trị gắn với mình. Trong một thị trường mà bản quyền dễ bị xâm phạm, ý tưởng mới dễ bị sao chép và người làm nghề khó sống bằng lao động sáng tạo, chúng ta khó có thể nói đến một nền công nghiệp văn hóa mạnh.
Cùng với đó là đổi mới phương pháp sử dụng và đánh giá nguồn lực. Trong phát biểu ngày 13/7/2026, yêu cầu chuyển từ chương trình, đề án sang kết quả có thể kiểm chứng đã được nhấn mạnh rất rõ. Nếu một địa phương lựa chọn điện ảnh, thiết kế, du lịch văn hóa hay nghệ thuật biểu diễn làm hướng đi trọng tâm, cần xác định lợi thế khác biệt, chủ thể đầu tư, sản phẩm cụ thể, thị trường mục tiêu và khả năng tạo việc làm, doanh thu, thu nhập, bản quyền. Không thể địa phương nào cũng xây cùng một loại trung tâm sáng tạo, tổ chức những lễ hội na ná nhau rồi coi đó là phát triển công nghiệp văn hóa.
Đặc biệt, hiệu quả kinh tế không phải thước đo duy nhất. Một thiết chế giúp trẻ em ở vùng khó khăn tiếp cận nghệ thuật, một chương trình truyền nghề để nghệ nhân có người kế tục, một thư viện được tổ chức sinh động ở cơ sở có thể không tạo doanh thu lớn nhưng tạo lợi ích xã hội lâu dài. Chính sách văn hóa tốt phải biết dung hòa giá trị công với hiệu quả thị trường, đặt hiệu quả xã hội và chất lượng con người bên cạnh tăng trưởng, tránh biến mục tiêu công nghiệp văn hóa thành sự thương mại hóa bằng mọi giá. Đó mới là nội hàm đầy đủ của phát triển bền vững.

Chương trình văn hóa - nghệ thuật “Xiếc Họa Đông Hồ" ngày 27/12/2025, tại Rạp xiếc Trung ương (Hà Nội), là hoạt động thuộc dự án sáng tạo nghệ thuật "Thức cùng di sản" do nhóm sinh viên Khoa Truyền thông và Văn hóa Đối ngoại, Học viện Ngoại giao thực hiện với mục tiêu chính là kết nối các di sản truyền thống với nghệ thuật đương đại. Ảnh: Khánh Hòa
Từ bản sắc Việt Nam đến sức mạnh mềm và vị thế quốc gia
Đích đến của một hệ sinh thái văn hóa phát triển không chỉ là doanh thu, mà còn là sức cạnh tranh và vị thế quốc gia. Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt ra những mục tiêu có tính dẫn dắt: đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa phấn đấu đóng góp 7% GDP, hình thành từ 5 đến 10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa; tầm nhìn năm 2045, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo đóng góp 9% GDP, đồng thời hướng tới vị trí cao trong khu vực và thế giới về sức mạnh mềm.
Các chỉ tiêu ấy không nên chỉ được hiểu như áp lực tăng trưởng. Quan trọng hơn, đó là yêu cầu phát triển năng lực sáng tạo và cạnh tranh mới, góp phần nâng tầm hình ảnh Việt Nam bằng những giá trị có khả năng thuyết phục cả thị trường trong nước lẫn công chúng toàn cầu.
Để thực hiện, cần lựa chọn và nuôi dưỡng những câu chuyện Việt Nam có sức hấp dẫn quốc tế nhưng vẫn trung thực với bản sắc dân tộc. Thế giới có thể biết đến Việt Nam qua lịch sử đấu tranh giành độc lập, nhưng Việt Nam hôm nay còn là một đất nước của tinh thần đổi mới, đời sống đương đại phong phú, con người nhân hậu và thế hệ trẻ giàu sáng tạo. Điện ảnh, âm nhạc, sách, thiết kế, ẩm thực và du lịch phải có khả năng kể những câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ nghệ thuật chuyên nghiệp. Quảng bá văn hóa không chỉ là đưa hình ảnh ra nước ngoài, mà phải tạo ra lý do để công chúng muốn tìm hiểu, trải nghiệm và gắn bó lâu dài.
Ở thời đại số, nhiệm vụ này đồng thời gắn với năng lực tự chủ văn hóa. Nếu nội dung Việt Nam không đủ sức hấp dẫn, nếu dữ liệu và câu chuyện của chúng ta ít hiện diện trên các nền tảng và trong hệ thống trí tuệ nhân tạo, bản sắc sẽ khó đến được với thế hệ trẻ theo cách họ đang tiếp nhận thế giới. Bảo vệ chủ quyền văn hóa số không phải đóng cửa với văn hóa bên ngoài; đó là khả năng chủ động sáng tạo, sở hữu, bảo vệ và phân phối nội dung của mình, đồng thời tiếp thu tinh hoa nhân loại trong tâm thế tự tin và cởi mở.
Ở tầm quốc tế, sáng kiến do Việt Nam thúc đẩy để Liên hợp quốc tuyên bố giai đoạn 2027–2036 là "Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững" mang ý nghĩa đặc biệt. Việc sáng kiến nhận được sự ủng hộ rộng rãi, được UNESCO ghi nhận và Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua năm 2026 cho thấy Việt Nam có thể không chỉ giới thiệu bản sắc của mình, mà còn đóng góp vào việc định hình chương trình nghị sự văn hóa chung của thế giới. Đây là biểu hiện sinh động của sức mạnh mềm dựa trên trách nhiệm, đối thoại và khả năng đề xuất những giá trị có ích cho cộng đồng quốc tế.
Tuy nhiên, sức mạnh mềm chỉ bền vững khi được nuôi dưỡng từ sức mạnh bên trong. Một quốc gia khó tạo dựng sự ngưỡng mộ nếu văn hóa ứng xử còn bất cập, môi trường sống thiếu nhân văn hoặc thành quả văn hóa chưa đến được với đông đảo người dân. Bởi vậy, cùng với những thương hiệu văn hóa vươn ra thế giới, cần xây dựng văn hóa công vụ liêm chính, văn hóa kinh doanh trọng chữ tín, văn hóa học đường đề cao nhân cách, văn hóa trên không gian số tôn trọng sự thật và phẩm giá con người. Hình ảnh quốc gia được tạo dựng không chỉ trong những chiến dịch quảng bá, mà trong từng cuộc gặp gỡ giữa con người với con người.
Nhìn từ Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, có thể nói chúng ta đang đứng trước một thời cơ hiếm có để tạo chuyển biến sâu sắc từ nhận thức sang hành động. Một ngày nghỉ hưởng nguyên lương, một ngày dành để tham gia, thưởng thức và tôn vinh văn hóa có ý nghĩa như một lời nhắc nhở xã hội; nhưng giá trị lâu dài của ngày ấy phải được đo bằng sự thay đổi trong 365 ngày tiếp theo: người dân có nhiều cơ hội thụ hưởng hơn, nghệ sĩ có thêm không gian sáng tạo, doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư, thế hệ trẻ hiểu và tự hào hơn về dân tộc, còn mỗi địa phương biết làm giàu từ bản sắc của mình một cách bền vững.
Từ khát vọng đến hành động, từ tài nguyên đến tri thức, từ sáng tạo đến sản phẩm, từ bản sắc đến sức mạnh mềm - đó là hành trình chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh quốc gia. Đích đến không chỉ là có thêm những con số tăng trưởng, mà là một Việt Nam giàu bản sắc, có năng lực sáng tạo và cạnh tranh, có đời sống nhân văn, có vị thế xứng đáng trên trường quốc tế. Khi văn hóa được đặt đúng vị trí trong mọi quyết sách phát triển và được mỗi người Việt Nam thực hành bằng những việc làm cụ thể, sức mạnh dân tộc sẽ không chỉ được kể lại từ quá khứ, mà còn được kiến tạo mỗi ngày cho tương lai.
Ở tầm quốc tế, sáng kiến do Việt Nam thúc đẩy để Liên hợp quốc tuyên bố giai đoạn 2027 - 2036 là "Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững" cho thấy Việt Nam có thể không chỉ giới thiệu bản sắc của mình, mà còn đóng góp vào việc định hình chương trình nghị sự văn hóa chung của thế giới.