"The Odyssey": Khi điện ảnh trở thành cầu nối đưa văn học đến với công chúng

Từng được lưu truyền qua những vần thơ của Homer suốt gần 3.000 năm, sử thi Odyssey hôm nay một lần nữa trở thành tâm điểm của điện ảnh thế giới khi được đạo diễn Christopher Nolan chuyển thể thành phim. Thành công của "The Odyssey" không chỉ cho thấy sức hút của một tác phẩm kinh điển, mà còn gợi mở câu chuyện về vai trò của điện ảnh trong việc đưa văn học đến gần hơn với công chúng đương đại.

Sử thi Odyssey "tái sinh" trên màn ảnh

Ra mắt toàn cầu, trong đó có Việt Nam từ ngày 17/7, "The Odyssey" nhanh chóng khẳng định sức hút của một trong những bom tấn đáng mong chờ nhất năm. Chuyển thể từ sử thi nổi tiếng của Homer, tác phẩm kể về hành trình trở về đầy thử thách của người anh hùng Odysseus sau chiến tranh thành Troy. Với Matt Damon trong vai chính cùng dàn diễn viên tên tuổi, bộ phim đạt doanh thu mở màn hơn 264 triệu USD trên toàn cầu. Nhưng phía sau sức hút của một bom tấn không chỉ là quy mô sản xuất hay kỹ xảo điện ảnh, mà còn là hành trình hồi sinh một di sản văn học đã tồn tại hàng thiên niên kỷ. Theo nhà văn Hiền Trang, Odyssey vẫn sống mãi bởi đây là một câu chuyện có tính phổ quát, phản ánh những thăng trầm trong hành trình làm người mà bất kỳ thời đại nào cũng có thể đồng cảm. Chính vì vậy, bộ sử thi này đã được kể lại bằng nhiều hình thức khác nhau trong suốt gần 3.000 năm qua và điện ảnh chỉ là cách kể mới nhất của thời đại.

Nếu trước đây, cách phổ biến nhất để tiếp cận một tác phẩm kinh điển là đọc sách, thì ngày nay, điện ảnh đang trở thành cánh cửa đầu tiên đưa nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, đến gần hơn với văn học. Một bộ sử thi dài hơn 12.000 câu thơ có thể khiến nhiều độc giả e ngại. Nhưng chỉ trong vài giờ trên màn ảnh, những nhân vật, biểu tượng và câu chuyện của sử thi được tái hiện bằng hình ảnh, âm thanh và cảm xúc, khơi gợi sự tò mò để người xem tìm hiểu sâu hơn về nguyên tác.

Là người nghiên cứu và phổ biến thần thoại Hy Lạp, Morpheus cho rằng điện ảnh có lợi thế rất lớn trong việc đưa các tác phẩm kinh điển đến gần công chúng, nhất là giới trẻ. Theo anh, khi nhiều tác phẩm thần thoại được chuyển thể thành phim, người trẻ sẽ biết nhiều hơn đến kho tàng văn học kinh điển. Điều quan trọng hơn, một bộ phim chuyển thể thành công không chỉ tái hiện cốt truyện mà còn phải truyền tải được tinh thần và những giá trị cốt lõi mà tác giả gửi gắm. Với "The Odyssey", điều khiến anh đánh giá cao chính là việc bộ phim không dừng lại ở những cuộc phiêu lưu hay các trường đoạn hành động, mà vẫn giữ được những tầng ý nghĩa về văn hóa và nhân văn của sử thi Homer.

Theo đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp, chúng ta đang sống trong một thời đại có cách tiếp nhận văn hóa rất khác so với thời đại thuần chữ viết. Màn hình đã trở thành một phần của đời sống, khiến điện ảnh trở thành loại hình nghệ thuật phù hợp với nhịp sống và cách tiếp nhận của công chúng hôm nay. Khác với việc đọc vốn thường là trải nghiệm mang tính cá nhân, điện ảnh luôn hướng đến cộng đồng, đồng thời là nghệ thuật tổng hợp, kết nối công nghệ, mỹ thuật, âm thanh và nhiều lĩnh vực sáng tạo khác. Chính vì vậy, điện ảnh nhìn thấy ở văn chương "một nguồn tài nguyên thuần khiết và mạnh mẽ" để tiếp tục hành trình đồng sáng tạo. Theo nữ đạo diễn, đây là mối quan hệ mà cả văn học, điện ảnh và công chúng, đặc biệt là công chúng trẻ, đều được hưởng lợi.

Tuy nhiên, chuyển thể không đơn thuần là minh họa tác phẩm văn học bằng hình ảnh. Đó là quá trình đối thoại giữa hai loại hình nghệ thuật có ngôn ngữ biểu đạt khác nhau, đòi hỏi nhà làm phim vừa giữ được tinh thần của nguyên tác, vừa xây dựng một ngôn ngữ điện ảnh riêng để kể lại câu chuyện.

Nhà phê bình điện ảnh Nick M cho rằng, văn học và điện ảnh sử dụng hai hệ thống ngôn ngữ khác nhau. Nếu văn học khơi gợi trí tưởng tượng của độc giả qua câu chữ và cách miêu tả thì điện ảnh kể chuyện bằng hình ảnh và cảm xúc. Hai loại hình tuy khác biệt nhưng luôn bổ trợ cho nhau. Theo anh, thành công của một bộ phim chuyển thể nằm ở khả năng vừa chạm tới cảm xúc của khán giả, vừa tạo nên một giá trị nghệ thuật độc lập trên màn ảnh.

Nhà văn Hiền Trang cho rằng điện ảnh là loại hình đại chúng và dễ tiếp cận nhất đối với các tác phẩm kinh điển, đồng thời là cánh cửa khơi gợi sự tò mò để công chúng tìm đến văn học. Tuy nhiên, chị cũng lưu ý rằng không ít khán giả có xu hướng xem cách diễn giải của bộ phim như nguyên tác. Vì vậy, điều quan trọng là sau khi xem phim, công chúng cần tiếp tục tìm đọc nguyên tác và những cách diễn giải khác nhau. Bởi theo chị, một tác phẩm kinh điển là tác phẩm mà con người có thể đọc đi đọc lại suốt cả cuộc đời và mỗi lần đọc đều khám phá thêm những ý nghĩa mới.

Điện ảnh không thay thế văn học. Nhưng bằng sức mạnh của hình ảnh và cảm xúc, điện ảnh đang mở thêm một cánh cửa để những tác phẩm tưởng như chỉ còn nằm trên giá sách bước vào đời sống hôm nay. Từ những câu thơ của Homer đến màn ảnh rộng của Christopher Nolan, hành trình của Odysseus thêm một lần được kể lại. Và cũng từ đó, những giá trị trường tồn của văn học kinh điển tiếp tục được lan tỏa, mở ra cơ hội để công chúng hôm nay bước vào thế giới của những tác phẩm đã vượt qua thử thách của thời gian.