Tháo gỡ "nút thắt" bản quyền và AI trong nhiếp ảnh số

Sau một thập niên đi vào cuộc sống, Nghị định 72/2016/NĐ-CP của Chính phủ đã khẳng định vai trò trụ cột trong việc kiến tạo hành lang pháp lý cho hoạt động nhiếp ảnh Việt Nam phát triển. Tuy nhiên, trước sự bùng nổ vượt bậc của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và môi trường mạng, khung pháp lý hiện hành đã bộc lộ những khoảng trống lớn. 

Đứng trước yêu cầu thực tiễn mới, việc rà soát và hoàn thiện pháp luật không chỉ nhằm giải quyết các thách thức về bản quyền thương mại hoặc ảnh AI tạo sinh, mà còn là bước chuẩn bị chiến lược để đưa nhiếp ảnh bứt phá, trở thành một ngành công nghiệp văn hóa mạnh.

Điều này càng thêm ý nghĩa khi đặt trong lộ trình cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

10 năm và dấu ấn chuyển đổi số

Vừa qua, tại Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, Bộ VH,TT&DL đã tổ chức Hội nghị tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định 72/2016/NĐ-CP của Chính phủ về hoạt động nhiếp ảnh - diễn đàn quan trọng để các nhà quản lý, giới nghệ sĩ và các chuyên gia cùng nhìn lại chặng đường 10 năm thi hành chính sách.

Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ VH,TT&DL Tạ Quang Đông khẳng định việc ban hành Nghị định 72 cùng Nghị định 89/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung sau đó đã tạo lập một hành lang chuyên ngành tương đối hoàn thiện, hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý Nhà nước và thúc đẩy nhiếp ảnh phát triển mạnh mẽ trên phạm vi cả nước. Thứ trưởng chỉ rõ, việc tổng kết 10 năm thi hành Nghị định 72 không đơn thuần là rà soát một văn bản quy phạm pháp luật, mà là cơ hội nhìn lại toàn bộ sự phát triển của ngành trước bối cảnh phương thức sáng tác và phổ biến hình ảnh đang thay đổi từng ngày.

Báo cáo tổng kết tại hội nghị, ông Mã Thế Anh, Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, đánh giá: Nghị định 72 ra đời đã xác lập hệ thống nguyên tắc nền tảng tương đối đầy đủ cho hoạt động nhiếp ảnh, quy định chi tiết về phạm vi, đối tượng áp dụng, quyền, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân cũng như các chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Nhờ đó, các cuộc thi, trại sáng tác được duy trì thường xuyên từ trung ương đến địa phương, góp phần phát triển lực lượng sáng tác, phát hiện nhiều tài năng mới và quảng bá hình ảnh đất nước.

Đặc biệt, việc sớm ghi nhận hình thức thi trực tuyến ngay từ thời điểm ban hành năm 2016 giúp ngành nhiếp ảnh có khả năng thích ứng nhanh với quá trình chuyển đổi số, đồng thời tạo hành lang pháp lý thống nhất cho việc triển lãm và đưa tác phẩm ra nước ngoài, vừa bảo đảm hiệu lực quản lý Nhà nước vừa khuyến khích tinh thần sáng tạo và giao lưu quốc tế.

Thách thức từ trí tuệ nhân tạo (AI) và thực tiễn môi trường số

Tuy nhiên, 10 năm là khoảng thời gian đủ dài để đời sống thực tiễn vận động và bộc lộ những hạn chế, khoảng trống chính sách. Báo cáo tổng kết và các tham luận tại hội nghị đã thẳng thắn chỉ ra rằng sự bùng nổ của công nghệ số đã làm mở rộng đáng kể nội hàm của hoạt động nhiếp ảnh so với thời điểm năm 2016. Các mô hình quản lý truyền thống đang bắt đầu bộc lộ sự bất cập trước hàng loạt hình thức mới như triển lãm trực tuyến, thực tế ảo (VR), triển lãm tương tác, cùng các phương thức lưu chuyển tác phẩm xuyên biên giới trên nền tảng số.

Nổi bật trong số các thách thức hiện nay là sự gia tăng nhanh chóng của các tác phẩm sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Phân tích sâu về vấn đề này, NSNA Trần Thị Thu Đông - Phó Chủ tịch Liên hiệp Các hội văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, nhấn mạnh: Các công cụ AI tạo sinh hiện nay có khả năng dựng nên những bức ảnh chân thực đến mức mắt thường không thể phân biệt được với ảnh chụp thật.

"Một bức ảnh không hề tồn tại trong đời thực vẫn có thể giành giải cao tại một cuộc thi nếu ban giám khảo không có công cụ và căn cứ pháp lý để nhận diện, xử lý. Đây không còn là nguy cơ mà đã là thực tế đang diễn ra, trong khi Nghị định 72 chưa có điều khoản nào định nghĩa, phân loại hoặc quy định trách nhiệm pháp lý đối với loại hình tác phẩm đặc biệt này" - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam trăn trở.

Theo bà Trần Thị Thu Đông, bên cạnh câu chuyện AI, không gian mạng cũng tạo ra thách thức lớn đối với công tác quản lý triển lãm. Trong khi quy định cấp phép hiện hành chủ yếu thiết kế cho địa điểm và thời gian vật lý cụ thể, thì một triển lãm không gian mạng có thể lan tỏa tới hàng triệu người chỉ trong tích tắc, vượt xa ranh giới địa lý và thời gian mà cách thức cấp phép truyền thống có thể theo kịp. Theo bà, điều này cần được nghiên cứu, tháo gỡ để phù hợp với thực tiễn hoạt động nhiếp ảnh.

Cùng với đó là tình trạng vi phạm bản quyền thương mại diễn ra phổ biến trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội. Việc tự ý khai thác, in ấn, quảng cáo tác phẩm nhiếp ảnh mà không xin phép hoặc trả nhuận bút đang ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi chính đáng của các nghệ sĩ, trong khi cơ chế phối hợp xử lý liên ngành chưa đủ sức răn đe, chưa có cơ chế phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý với các nền tảng số để bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả.

Thúc đẩy nhiếp ảnh phát triển

Để tháo gỡ các "nút thắt" thực tiễn và định hướng phát triển nhiếp ảnh thành một thành tố quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, ông Mã Thế Anh đã đề xuất các nhóm giải pháp cốt lõi. Trước hết là rà soát, sửa đổi hoặc thay thế Nghị định 72, kế thừa những quy định còn phù hợp, thiết kế lại nội dung bất cập, bổ sung cơ chế quản lý các hình thức phát sinh trên môi trường số; rà soát khái niệm "tác phẩm nhiếp ảnh" và quy định giải thích từ ngữ.

Ông Mã Thế Anh cũng cho rằng việc phát triển nhiếp ảnh cần gắn liền với ngành công nghiệp văn hóa bằng cách xác định rõ vị trí đặc thù của lĩnh vực nhiếp ảnh trong Luật Phát triển công nghiệp văn hóa dự kiến ban hành, tập trung xây dựng cơ chế về sáng tạo, thị trường, bảo tồn giá trị tác phẩm và thu hút nguồn lực xã hội.

Đối với môi trường số và công nghệ mới, cần bổ sung khung quản lý cho các triển lãm trực tuyến, cuộc thi trên không gian mạng, hoạt động xuyên biên giới, đồng thời nghiên cứu quy định về tác phẩm sử dụng AI nhằm yêu cầu minh bạch nguồn gốc.

Đề xuất sớm nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Nghị định 72/2016/NĐ-CP để bổ sung khái niệm, tiêu chí nhận diện và cơ chế quản lý đối với hình ảnh có sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo, NSNA Trần Thị Thu Đông đưa ra nhiều kiến nghị thiết thực. Theo bà, cần phân định 3 nhóm tác phẩm liên quan đến AI, bao gồm: Ảnh chụp thuần túy bằng thiết bị ghi hình; ảnh có sự can thiệp, hỗ trợ của AI ở mức độ chỉnh sửa kỹ thuật; hình ảnh do AI tạo sinh hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn. Từ đó quy định bắt buộc kê khai, gắn nhãn nguồn gốc khi dự thi/triển lãm và có chế tài xử lý nghiêm vi phạm.

Cùng với đó là đơn giản hóa thủ tục và ứng dụng công nghệ, đẩy mạnh phương thức đăng ký, thông báo trực tuyến, rút ngắn thời gian xử lý và tăng cường công tác hậu kiểm phù hợp với cấp độ rủi ro.

Bà kiến nghị tăng cường bảo hộ bản quyền số, theo đó Bộ VH,TT&DL phối hợp với Bộ Công an, Bộ KH&CN cùng các nền tảng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử xây dựng cơ chế phát hiện, xử lý nhanh vi phạm bản quyền thương mại.

Ở góc độ bản quyền, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả đã nêu lên những vấn đề mới như tác phẩm phái sinh trên môi trường mạng, việc dùng ảnh làm dữ liệu đầu vào cho AI, hoặc giao dịch quyền tác giả qua công nghệ blockchain, NFT và hợp đồng trực tuyến. Bà Oanh đề xuất tiếp tục đơn giản hóa thủ tục cấp phép theo hướng tăng cường nộp hồ sơ điện tử, sử dụng cơ chế cam kết trách nhiệm của chủ thể.

Với Nghị định 72, bà Kim Oanh đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Điều 15 về sử dụng tác phẩm nhiếp ảnh theo hướng bao quát các hình thức sử dụng tác phẩm trên môi trường số, sử dụng trong quảng cáo số, truyền thông trực tuyến, thương mại điện tử, cơ sở dữ liệu số, sản phẩm đa phương tiện, tác phẩm phái sinh, trí tuệ nhân tạo và các hình thức khai thác mới.

Bà Lê Thị Thu Oanh, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế đề xuất hình thành thị trường khai thác ảnh minh bạch qua hợp đồng, kho ảnh số và đơn vị trung gian quản lý quyền tác giả. Theo bà Oanh, hoàn thiện pháp luật về hoạt động nhiếp ảnh cần bắt đầu từ việc nhận diện đúng sự thay đổi của hoạt động sáng tạo và thị trường; đồng thời làm rõ phạm vi điều chỉnh; thiết kế phương thức quản lý phù hợp môi trường số; bảo vệ quyền và tổ chức khai thác tác phẩm minh bạch; tạo điều kiện phát triển nhiếp ảnh trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.