Tạo dựng hệ sinh thái nhạc kịch - viết nên giấc mơ nhạc kịch Việt Nam

Sự ra đời của CNA Creative Arts không chỉ đánh dấu thêm một đơn vị nghệ thuật xã hội hóa bước vào thị trường biểu diễn, mà còn gợi mở một cách tiếp cận mới với nhạc kịch Việt Nam: không dừng lại ở việc tạo ra những vở diễn đơn lẻ mà hướng tới xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo hoàn chỉnh - nơi nghệ sĩ được đào tạo, tác phẩm được sản xuất chuyên nghiệp, công chúng được nuôi dưỡng và văn hóa trở thành động lực phát triển. 

Cùng với việc thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển công nghiệp văn hóa, câu chuyện của CNA cũng phản chiếu một khát vọng lớn hơn: viết tiếp giấc mơ về một nền nhạc kịch Việt Nam đương đại, mang bản sắc riêng nhưng đủ sức đối thoại với thế giới.

Từ một sân khấu đến một ngành công nghiệp sáng tạo

Với NSƯT Cao Ngọc Ánh - người sáng lập CNA Creative Arts, đây không phải một quyết định đến từ cảm hứng nhất thời mà là kết quả của nhiều năm chuẩn bị, chờ đợi thời điểm phù hợp. Trước đó, chị đã nhiều năm kiên trì theo đuổi nhạc kịch và tham gia xây dựng một chuỗi dự án như những bước thử nghiệm, tích lũy kinh nghiệm và nuôi dưỡng cộng đồng khán giả cho loại hình nghệ thuật này. Từ năm 2018 đến nay, dấu ấn của chị gắn với các vở nhạc kịch: Giấc mơ nàng tiên cá, Sóng, Viên đá ngũ sắc, Lửa từ đất và Công chúa tóc mây. Nhìn lại hành trình ấy có thể thấy, sự ra đời của CNA không phải một khởi đầu ngẫu nhiên mà là bước tiếp theo của một quá trình theo đuổi bền bỉ, từ tạo dựng từng vở diễn đến tham vọng hình thành một hệ sinh thái nhạc kịch chuyên nghiệp cho Việt Nam.

"Là một nghệ sĩ sáng tạo, tôi luôn dành một niềm say mê đặc biệt cho bộ môn nhạc kịch. Từ năm 2018 đến nay, năm nào tôi cũng cố gắng cho ra đời ít nhất một vở diễn mới. Trên hành trình ấy, điều thôi thúc tôi không chỉ là sáng tạo tác phẩm, mà còn là mong muốn góp phần để nhạc kịch từng bước phát triển, trở thành một thành tố có vị trí rõ nét hơn trong ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam." - NSƯT Cao Ngọc Ánh chia sẻ. 

Theo bà, trước đây, nghệ sĩ theo đuổi nhạc kịch thường phải tự tạo cơ hội cho chính mình. Một vở diễn hoàn thành đã khó, duy trì lực lượng diễn viên, xây dựng khán giả và vận hành đường dài còn khó hơn.

Nhưng khi Nghị quyết 80-NQ/TW đặt phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa vào vị trí chiến lược quốc gia, nghệ sĩ bắt đầu cảm nhận rõ hơn những cơ hội mới.

"Trước đây chúng tôi từng đối diện không ít khó khăn. Nhưng sự ra đời của Nghị quyết số 80 giống như một nút thắt được tháo gỡ, mở ra thêm nhiều cánh cửa và nhiều cơ hội mới."

Không chỉ ở cấp Trung ương, các chính sách triển khai của Hà Nội cũng góp phần tạo điều kiện để các mô hình nghệ thuật độc lập xuất hiện mạnh dạn hơn. Điều quan trọng hơn cả là sự thay đổi trong cách nhìn về văn hóa. Nếu trước đây nghệ thuật thường được đặt trong phạm vi biểu diễn và thưởng thức, thì hiện nay ngày càng được nhìn như một chuỗi giá trị - nơi sáng tạo, sản xuất, thương mại hóa và quảng bá hình ảnh quốc gia có thể cùng tồn tại.

Trong bức tranh đó, nhạc kịch là một loại hình đặc biệt.

Đó là nghệ thuật tổng hợp giữa âm nhạc, diễn xuất, vũ đạo, mỹ thuật sân khấu và công nghệ trình diễn, đủ khả năng trở thành một sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa lớn đối với cả công chúng trong nước lẫn khách du lịch quốc tế.

Muốn có nhạc kịch Việt Nam, phải xây cả một hệ sinh thái

Nếu có một khái niệm được nhắc đến nhiều nhất trong định hướng phát triển của CNA, đó là "hệ sinh thái". Với những người làm nghề, nhạc kịch không thể lớn lên chỉ bằng vài vở diễn thành công hay những khoảnh khắc bùng nổ trên sân khấu, mà cần một cấu trúc phát triển đủ dài hơi để nuôi dưỡng cả nghệ sĩ lẫn công chúng.

NSƯT Cao Ngọc Ánh chia sẻ: "Nếu muốn phát triển nhạc kịch Việt Nam một cách bền vững, chúng ta không thể chỉ tạo ra các vở diễn đơn lẻ mà cần xây dựng cả một hệ sinh thái đi cùng - từ đào tạo nhân lực, sản xuất, biểu diễn, truyền thông đến hình thành cộng đồng khán giả."

Nhìn từ góc độ chuyên môn, NSND Trần Ly Ly cho rằng đây cũng chính là khoảng trống lớn nhất của nhạc kịch Việt Nam hiện nay.

Theo bà, nếu nhìn một cách tổng thể, nhạc kịch Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm với nhiều mô hình khác nhau. Điều còn thiếu không phải là ý tưởng hay khả năng sáng tạo, mà là một hệ sinh thái đủ hoàn chỉnh để loại hình nghệ thuật này vận hành ổn định và phát triển dài hạn.

"Chúng ta chưa thực sự hình thành được một cộng đồng khán giả riêng đủ ổn định, đủ bền vững cho nhạc kịch. Đi cùng với đó là bài toán về tính chuyên nghiệp của hệ thống vận hành. Nghệ sĩ nhạc kịch là một hình mẫu rất đặc thù, khác với ca sĩ biểu diễn thông thường. Họ phải đồng thời làm chủ nhiều kỹ năng: hát, diễn xuất, chuyển động sân khấu, vũ đạo… Đó là một dạng nghệ sĩ mang tính tổng hợp và đòi hỏi quá trình đào tạo dài hơi. Không chỉ nghệ sĩ, việc sản xuất nhạc kịch cũng cần được tổ chức như một quy trình hoàn chỉnh - từ sáng tác, dàn dựng, biểu diễn đến phát triển khán giả và vận hành thị trường."

Những chia sẻ ấy cho thấy một sự chuyển dịch đáng chú ý trong tư duy làm nghệ thuật hiện nay. Một vở diễn có thể thành công nhờ cảm hứng và nỗ lực của ê-kíp. Nhưng để hình thành một ngành nghệ thuật thực sự, cần nhiều hơn thế: cần con người, cần thị trường và cần một cộng đồng công chúng được nuôi dưỡng theo thời gian.

Đó cũng là lý do CNA lựa chọn đi theo hướng phát triển đồng thời nhiều mắt xích.

Bên cạnh việc tiếp tục dàn dựng các vở nhạc kịch thuần Việt mỗi năm, đơn vị này thành lập Câu lạc bộ Nhạc kịch CNA như một mô hình đào tạo lực lượng kế cận. Tại đây, học viên không chỉ học thanh nhạc mà còn được rèn luyện diễn xuất, chuyển động sân khấu, kỹ năng biểu đạt hình thể và tư duy làm việc tập thể, những năng lực nền tảng của nghệ sĩ nhạc kịch chuyên nghiệp.

Song song với đó là các chương trình school tour, đưa nhạc kịch đến trường học và từng bước hình thành các câu lạc bộ nghệ thuật trong môi trường giáo dục.

NSƯT Cao Ngọc Ánh chia sẻ một quan điểm đáng suy ngẫm: "Nếu muốn công chúng yêu và xem nhạc kịch, trước hết họ cần được hiểu về nhạc kịch."

Thực tế, khán giả không tự nhiên xuất hiện. Một cộng đồng thưởng thức nghệ thuật được hình thành từ giáo dục thẩm mỹ, từ cơ hội tiếp cận sớm và từ cảm giác được tham gia vào đời sống nghệ thuật ngay từ đầu.

Vì thế, CNA không chỉ mở các lớp đào tạo hay phòng tập, mà còn tổ chức workshop, giao lưu nghệ sĩ, các hoạt động trải nghiệm, không gian hóa thân nhân vật và nhiều hình thức tương tác dành cho giới trẻ.

Trong cách hình dung ấy, nhạc kịch không còn là câu chuyện diễn ra vài giờ trên sân khấu. Nó trở thành một phần của đời sống văn hóa - nơi nghệ thuật được trải nghiệm, được chia sẻ và từng bước lớn lên cùng công chúng.

Hình ảnh một số vở nhạc kịch mà NSƯT Cao Ngọc Ánh từng sản xuất

Từ những người tiên phong đến khát vọng về một nền nhạc kịch Việt Nam

Ở một góc nhìn rộng hơn, sự xuất hiện của những mô hình như CNA không chỉ mang ý nghĩa ra đời thêm một đơn vị nghệ thuật xã hội hóa, mà còn cho thấy nhạc kịch Việt Nam đang bước vào giai đoạn tìm kiếm cấu trúc phát triển dài hạn cho chính mình.

NSND, biên đạo Trần Ly Ly cho rằng đây là một tín hiệu tích cực trong bối cảnh loại hình này vẫn đang ở giai đoạn định hình.

"Nhạc kịch Việt Nam hiện vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm với nhiều mô hình khác nhau. Chúng ta chưa thực sự hình thành được một hệ sinh thái hoàn chỉnh và cũng chưa xây dựng được một cộng đồng khán giả riêng đủ ổn định, đủ bền vững cho loại hình nghệ thuật này."

Theo bà, thách thức của nhạc kịch không chỉ nằm ở kinh phí hay điều kiện biểu diễn mà còn ở tính chuyên nghiệp của toàn bộ quy trình vận hành.

Một nghệ sĩ nhạc kịch không thể chỉ hát hay hay diễn tốt. Họ phải đồng thời làm chủ nhiều năng lực: ca hát, diễn xuất, chuyển động sân khấu, vũ đạo và khả năng hiện diện trong một không gian biểu diễn tổng hợp. Cũng bởi vậy, đào tạo nghệ sĩ nhạc kịch là một quá trình dài hơi.

Ở chiều ngược lại, sản xuất nhạc kịch cũng đòi hỏi một hệ thống vận hành chuyên nghiệp – từ sáng tác, dàn dựng, biểu diễn cho đến phát triển khán giả và từng bước hình thành thị trường.

Dẫu vậy, theo NSND Trần Ly Ly, những tín hiệu tích cực đang dần xuất hiện. Từ các mô hình quy mô lớn đến những dự án thử nghiệm gần đây như Lửa từ đất, diện mạo của nhạc kịch Việt đang từng bước mở rộng.

"Để một ngành nghệ thuật phát triển, chúng ta cần sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, không chỉ các đơn vị nhà nước mà còn cần những đoàn nghệ thuật tư nhân, những công ty sáng tạo độc lập."

Nhìn từ thực hành nghề nghiệp, biên đạo, diễn viên trẻ Hiếu Nguyễn lại nhìn thấy ở nhạc kịch một sức hấp dẫn khác: khả năng mở rộng biên độ của người nghệ sĩ.

"Tôi cảm thấy mình rất may mắn khi đã có cơ hội thực hiện nhiều thể loại nhạc kịch khác nhau, từ nhạc kịch nước ngoài, nhạc kịch tiếng Anh đến nhạc kịch Việt Nam. Trong nhạc kịch Việt cũng có những đề tài rất đa dạng, từ lịch sử đến hiện đại.

Và càng đi sâu, tôi càng nhận ra thế giới của nhạc kịch thực sự rộng lớn, nhiều màu sắc và vô cùng hấp dẫn. Không gian của nhạc kịch là nơi âm nhạc, diễn xuất, chuyển động sân khấu, ánh sáng, phục trang và mỹ thuật cùng hòa vào nhau để tạo nên một trải nghiệm hoàn chỉnh. Nếu một nghệ sĩ muốn thực sự theo đuổi nhạc kịch đúng nghĩa thì sẽ cần một hệ kỹ năng rất lớn."

Có lẽ chính điều đó lý giải vì sao hành trình của những nghệ sĩ trẻ trở nên quan trọng trong tiến trình xây dựng nền nhạc kịch Việt Nam.

Ca sĩ Dương Minh Anh kể rằng, cô đến với nhạc kịch từ cảm giác muốn đi xa hơn việc ca hát đơn thuần.

"Tôi luôn có mong muốn được khám phá nhiều khía cạnh hơn của bản thân."

Từ những sân khấu nhỏ trong trường học đến các vở diễn chuyên nghiệp như Sóng, Lửa từ đất hay Công chúa tóc mây, Minh Anh nhận ra rằng nhạc kịch luôn buộc người nghệ sĩ bước xa hơn giới hạn quen thuộc của mình.

"Mỗi lần bước vào một nhân vật, bạn phải thực sự sống trong nhân vật đó. Nếu vai diễn yêu cầu chơi đàn, bạn phải học đàn. Nếu cần kỹ năng mới, bạn phải học từ đầu."

Nhạc kịch, vì thế, không chỉ là nghệ thuật của trình diễn.

Đó còn là nghệ thuật của sự trưởng thành - nơi mỗi nghệ sĩ vừa tạo nên nhân vật, vừa tự tái tạo chính mình qua từng vai diễn.

Và có lẽ, điều đáng giá nhất mà CNA đang bắt đầu hôm nay không chỉ là việc tạo ra những vở diễn mới. Đó là gieo xuống một niềm tin rằng Việt Nam hoàn toàn có thể có một nền nhạc kịch của riêng mình - nơi những câu chuyện Việt được kể bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại, nơi nghệ sĩ được nuôi dưỡng dài lâu và nơi công chúng tìm thấy một không gian nghệ thuật để cùng sống, cùng cảm nhận và cùng lớn lên.

Như chia sẻ của NSƯT Cao Ngọc Ánh: "Chúng tôi cùng nhau làm việc, cùng nhau kiên trì và cùng nhau đi tiếp. Tôi nghĩ, sự kiên định là yếu tố quan trọng nhất trên hành trình này, kiên định với con đường mình đã chọn, ngay cả khi phía trước còn nhiều thử thách. Điểm chung kết nối tất cả chúng tôi là mong muốn xây dựng một nền nhạc kịch Việt Nam đương đại, đậm đà bản sắc dân tộc, giữ được hồn cốt văn hóa Việt nhưng đồng thời không tách rời những xu hướng phát triển mạnh mẽ của nghệ thuật biểu diễn trên thế giới. Với khát vọng ấy và với sự kiên định ấy, chúng tôi tin rằng từng bước một sẽ có thể đi tới đích đến mà mình mong muốn."