Quen thuộc như 'di sản' phở

Chính sự gần gũi đến mức "không cần nói nhiều" lại là dấu hiệu của một hệ giá trị bền vững, để phở có thể đi cùng con người qua nhiều hoàn cảnh sống khác nhau mà không đánh mất mình.

Tuần qua, Phó Thủ tướng Chính phủ đã có ý kiến đồng ý với chủ trương lập hồ sơ khoa học Di sản văn hóa phi vật thể "Phở" để ghi danh vào danh sách của UNESCO. UBND thành phố Hà Nội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các địa phương có cộng đồng thực hành di sản được giao phối hợp lập hồ sơ này.

Trước đó, ý tưởng đưa phở Việt Nam trở thành Di sản văn hóa thế giới đã được đề cập nhiều trong vài năm qua. Tháng 8/2024, danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cũng đã ghi danh "Tri thức dân gian phở Hà Nội" và "Tri thức dân gian phở Nam Định"...

Nhìn lại, suốt hơn một thế kỷ qua, phở hiện diện trong đời sống của người Việt Nam theo cách tự nhiên nhất. Phở có thể được ăn vào buổi sáng sớm, giữa trưa hay lúc đêm muộn; có thể xuất hiện ở một quán nhỏ ven đường, giữa chợ, và cả trong những không gian ẩm thực trang trọng hơn. Sự hiện diện trải dài ấy đến từ một lý do giản dị: món ăn này được cộng đồng "thực hành" mỗi ngày, với những thao tác quen thuộc, những thói quen lặp lại và một sự gắn bó không cần gọi tên.

Bởi thế, cũng dễ hiểu khi từng có những băn khoăn lúc phở được đặt vào khái niệm "di sản văn hóa", vốn thường gắn với các hệ giá trị lớn theo chiều sâu lịch sử. Nhưng nhìn kỹ hơn, chính sự gần gũi đến mức "không cần nói nhiều" ấy lại là dấu hiệu của một hệ giá trị bền vững, để món phở có thể đi cùng con người qua nhiều hoàn cảnh sống khác nhau mà không đánh mất mình.

Xa hơn, sức sống ấy còn được nuôi dưỡng từ việc phở đã trở thành sinh kế lâu dài của nhiều cộng đồng - giống như những gì được chia sẻ tại một số hội thảo về sức lan tỏa, khả năng tạo lập mạng lưới, làng nghề và hệ thống cửa hàng của phở Nam Định. Hoặc ở một không gian khác, phở Hà Nội lại gắn với nhịp sống đô thị theo những nét riêng đặc trưng, từ việc chọn quán, chọn chỗ ngồi, đến thói quen thưởng thức một bát phở mỗi sáng.

Sự song hành ấy cho thấy phở Việt Nam được bồi đắp từ nhiều không gian xã hội khác nhau, với những đặc thù về kinh nghiệm, ký ức và giá trị. Để rồi, vượt khỏi phạm vi ẩm thực thuần túy, phở dần trở thành một "hệ sinh thái" có chiều sâu, nơi món ăn, con người và đời sống gắn kết cùng nhau.

Ở góc độ rộng hơn, phở Việt Nam cũng đã bước ra thế giới từ khá lâu, thông qua nhu cầu thưởng thức và tiếp nhận của cộng đồng quốc tế. Sự hiện diện ngày càng rộng rãi của phở tại nhiều quốc gia, cùng những đánh giá tích cực từ các tổ chức ẩm thực quốc tế, cho thấy một thực tế: phần nào, phở đã được nhận diện như một biểu tượng văn hóa gắn với Việt Nam trong đời sống toàn cầu.

Theo chiều ngược lại, khi đến Việt Nam, rất nhiều du khách quốc tế cũng xem việc ăn một bát phở là một trải nghiệm tất yếu trong hành trình của mình. Như cách nói vui của nhiều chuyên gia, phở cho phép người ta cảm nhận Việt Nam một cách trực tiếp, bằng chính các giác quan trong quá trình thưởng thức.

Từ những thực tế đó, có thể thấy việc lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh phở Việt Nam là một bước đi tất yếu trong tiến trình phát triển tự nhiên của món ăn này. Dù lộ trình sẽ cần nhiều thời gian và công sức, câu chuyện ấy vẫn mở ra một cách hiểu khác về di sản trong xã hội hiện đại. Ở đó, di sản không nhất thiết phải quá cổ kính hay hoành tráng; nó có thể hiện diện ngay trong những điều quen thuộc nhất, miễn là vẫn được cộng đồng thực hành, gìn giữ và ý thức đầy đủ về hệ giá trị cùng chiều sâu văn hóa vốn có.

Phở, cùng với những giá trị gắn bó với nó, đã tự tạo dựng nền tảng để mở ra cơ hội được khẳng định ở tầm quốc tế. Và trong khi chờ đợi một tương lai với danh hiệu Di sản thế giới, điều cần được quan tâm hơn cả vẫn là cách phở tiếp tục được cộng đồng nuôi dưỡng, thực hành và phát triển một cách tự nhiên trong chính xã hội Việt Nam. Bởi sức sống của phở, trước hết, nằm ở việc nó vẫn được nấu, được ăn và được chia sẻ mỗi ngày như một phần quen thuộc của đời sống. Chính từ nền tảng ấy, phở mới có thể bước ra thế giới với vị thế vững vàng và bền bỉ.