Nuôi dưỡng đam mê văn chương từ góc nhìn trẻ thơ

Trong bối cảnh văn học thiếu nhi cần tiếp tục được quan tâm và đầu tư sâu rộng, việc tạo ra một sân chơi để chính các em được cất lên tiếng nói của mình không chỉ là một yêu cầu cần thiết mà còn mở ra tiềm năng khơi dậy tình yêu văn chương bắt đầu từ trải nghiệm, suy nghĩ và góc nhìn trẻ thơ.

Đây cũng chính là một trong những mục tiêu quan trọng của Cuộc thi sáng tác truyện ngắn Cây bút xanh lần thứ Nhất - 2026 vừa được phát động chiều 12/1 tại Hà Nội. Cuộc thi do Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam chỉ đạo, Thời báo Văn học nghệ thuật phối hợp cùng Quỹ Hỗ trợ sáng tạo văn học nghệ thuật Việt Nam cùng các đơn vị liên quan tổ chức.

Đội ngũ chuyên nghiệp ít, viết "không trúng"

Chia sẻ tại lễ phát động, nhà văn Nguyễn Trọng Tân thẳng thắn nhìn nhận, những thành tựu đáng kể của văn học viết cho thiếu nhi chủ yếu thuộc về vài thập niên trước, gắn với những tên tuổi quen thuộc như Tô Hoài, Võ Quảng, Phạm Hổ, Định Hải… "Sau này, nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi hay viết về thiếu nhi trước đây đã ít, bây giờ ngày càng thưa vắng. Đội ngũ sáng tác chuyên nghiệp dành cho thiếu nhi càng ngày càng hiếm" - ông nói.

Không chỉ thiếu người viết, khoảng cách giữa người lớn và thế giới trẻ thơ trong sáng tác cũng ngày một xa. Theo ông Tân, người lớn khi viết cho thiếu nhi thường "không trúng", bởi đã rời xa mối quan tâm, hứng khởi và cách cảm nhận của các em. "Người lớn viết càng ngày càng xa ý nghĩ của thiếu nhi, xa sự quan tâm, mong muốn của thiếu nhi" - ông nhấn mạnh. Trong bối cảnh này, việc chính các em viết về đời sống của mình có thể là con đường tự nhiên và hiệu quả hơn cả.

Thực tế này cũng được phản ánh rõ nét qua những chuyến đi thực tế của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ tại các trường học. Bà kể lại, khi trò chuyện với học sinh tại một số ngôi trường, câu trả lời về thói quen đọc sách khiến không ít người giật mình. "Gần như tất cả các em đọc văn học dịch: bé thì đọc truyện cổ Grim, Andersen; lớn thì đọc trinh thám, đọc ngôn tình của nước ngoài. Hỏi văn học Việt Nam thì gần như là không. Ngay cả những tác giả quen thuộc như Nguyễn Nhật Ánh cũng được đọc rất ít" - bà kể.

Ở chiều ngược lại, việc học văn trong nhà trường cũng chưa thực sự tạo điều kiện để học sinh hình thành kỹ năng viết và niềm vui viết. Bà Huệ cho rằng, để học sinh hôm nay "viết được một đoạn văn hay, một câu chuyện nho nhỏ là cực kỳ khó khăn", bởi các em học theo cách khác, thiên về khuôn mẫu, nặng kiểm tra, ít cơ hội thực hành sáng tạo. Kỹ năng viết - từ những lá thư có đầu có cuối, những câu chuyện nhỏ trong đời sống - vốn rất quen thuộc với thế hệ trước, đang dần mai một trong đời sống số.

Tạo "cú hích" từ sân chơi sáng tác

Từ thực tế này, cuộc thi sáng tác truyện ngắn Cây bút xanh được phát động không đơn thuần là một hoạt động phong trào, mà được kỳ vọng như một bước khởi đầu để tái kết nối trẻ em với văn chương.

Nhà báo Hoàng Dự (Tổng biên tập Thời báo Văn học nghệ thuật, Trưởng Ban tổ chức cuộc thi) cho biết, ý tưởng cốt lõi là tạo ra một sân chơi dành riêng cho học sinh từ 12 đến 18 tuổi, độ tuổi giàu cảm xúc, quan sát và khao khát thể hiện bản thân.

"Chúng tôi muốn tạo ra một không gian văn học mới dành cho thế hệ trẻ, để ở đó, các em bằng sự quan sát cuộc sống xung quanh mình, bằng tình cảm của mình, bằng suy nghĩ qua góc nhìn của mình, sáng tác những tác phẩm truyện ngắn" - ông nhấn mạnh. Theo ông Dự, trong khi lực lượng người lớn viết cho thiếu nhi ngày càng ít, thì học sinh yêu văn học, có năng khiếu sáng tác ở bậc THCS, THPT lại "rất lớn", nhưng lâu nay thiếu hẳn một sân chơi đúng nghĩa để thử sức.

Ở góc nhìn chuyên môn, nhà văn Nguyễn Trọng Tân đánh giá cao cách tiếp cận này. Ông cho rằng, "không có gì viết hay, viết trúng với thiếu nhi bằng chính thiếu nhi viết về tuổi của mình". Khi các em được trao cơ hội, được khích lệ và có một "cú hích" ban đầu, khả năng sáng tạo sẽ được đánh thức, đồng thời giúp văn học thiếu nhi tìm lại sự tươi mới từ chính đời sống đương đại.

Không chỉ dừng ở việc tìm kiếm tác phẩm hay, cuộc thi còn mang ý nghĩa giáo dục căn bản: khơi dậy thói quen viết như một nhu cầu tự nhiên. Nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ chia sẻ, điều bà kỳ vọng nhất không phải là việc các em sớm trở thành nhà văn, mà là "viết được những điều cần thiết cho cuộc đời họ trước". Từ việc ghi nhật ký, viết thư, kể lại những câu chuyện nhỏ của chính mình, các em dần hình thành tư duy ngôn ngữ, khả năng diễn đạt và cảm xúc với chữ nghĩa.

Về lâu dài, như kỳ vọng của nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ, những bước đi ban đầu này có thể tạo nền tảng cho một thế hệ "viết tròn vành rõ chữ, yêu văn chương", từ đó mới nghĩ đến việc bồi dưỡng những cây bút chuyên nghiệp trong tương lai.