NTK Nguyễn Phúc Tuấn và câu chuyện bản sắc đằng sau một bộ sưu tập thời trang

Trong sự phát triển của công nghiệp văn hóa Việt Nam, thời trang không chỉ là lĩnh vực sản xuất trang phục mà còn là không gian nơi văn hóa, nghệ thuật, thủ công, công nghệ, thương hiệu và thị trường gặp gỡ.

Thời trang thường được nhìn nhận trước hết như một lĩnh vực của cái đẹp và phong cách. Nhưng trong nền kinh tế sáng tạo, giá trị của thời trang không chỉ nằm ở một chiếc áo hay một bộ váy được bán ra thị trường. Phía sau sản phẩm là câu chuyện văn hóa, ý tưởng sáng tạo, kỹ năng của nhà thiết kế, chất liệu, kỹ nghệ thủ công, nhận diện thương hiệu và khả năng tạo ra những trải nghiệm mới cho công chúng.

Với nhà thiết kế Nguyễn Phúc Tuấn, hành trình sáng tạo đang được định hình từ một hướng đi đáng chú ý: biến ký ức về Huế, cảm thức di sản, chất liệu Việt và kỹ nghệ thủ công thành ngôn ngữ thời trang đương đại. NTK Nguyễn Phúc Tuấn bắt đầu quá trình ấy từ những nguồn chất liệu rất gần gũi: Huế, ký ức tuổi thơ, không gian Cố đô, dấu ấn văn hóa triều Nguyễn, lụa Bảo Lộc, hoa thủy tiên, nghề thủ công và những câu chuyện cá nhân... Nhưng điều đáng chú ý là nhà thiết kế không dừng ở việc đưa những biểu tượng ấy lên trang phục. Anh tìm cách chuyển chúng thành hệ thống ngôn ngữ tạo hình.

Đây chính là bước chuyển quan trọng từ "tài nguyên văn hóa" sang "giá trị sáng tạo": di sản không chỉ được nhìn ngắm hay bảo tồn như một ký ức, mà được tiếp tục kể bằng những phương thức mới. Câu chuyện thời trang của NTK Nguyễn Phúc Tuấn vừa được kể qua 31 thiết kế lụa Bảo Lộc được trình diễn tại Paris Fashion Week.

Di sản không phải là họa tiết để trang trí

Là hậu duệ triều Nguyễn, Nguyễn Phúc Tuấn có một mối liên hệ đặc biệt với Huế và không gian văn hóa Cố đô. Tuy nhiên, dấu ấn Huế trong sáng tác của anh không đơn giản nằm ở việc sử dụng những biểu tượng quen thuộc.

Đại Nội, sông Hương, cỏ lau, chuồn chuồn, mưa Huế, màu tím hoàng hôn hay chiếc áo mưa của mẹ đều được đưa vào sáng tác qua một quá trình chuyển hóa. Những hình ảnh ấy đi từ ký ức cá nhân sang hình khối, màu sắc, chất liệu, kỹ thuật đính kết và chuyển động của trang phục.

Mưa Huế là một ví dụ. Với Nguyễn Phúc Tuấn, mưa không phải một chủ đề được lựa chọn chỉ vì vẻ đẹp thị giác. Đó là một phần ký ức tuổi thơ và cũng là trạng thái tinh thần. Nhà thiết kế từng chia sẻ: "Tôi không mượn cơn mưa để làm một chủ đề cho đẹp. Cơn mưa là tuổi thơ của tôi, và cũng là cách tôi tự gột rửa mình sau những năm tháng nhiều áp lực".

Từ cách nhìn ấy, mưa được tổ chức như một cấu trúc nghệ thuật. Có khoảnh khắc trước mưa, cao trào giữa cơn mưa và sự hồi sinh sau mưa. Chuyển động của tự nhiên trở thành chuyển động của trang phục; nhịp điệu của thời tiết trở thành nhịp điệu của sàn diễn; ký ức cá nhân được chuyển hóa thành ngôn ngữ thị giác.

Tư duy ấy cũng tạo ra phương pháp để nhà thiết kế xử lý di sản. Một biểu tượng văn hóa muốn bước vào thời trang không thể chỉ được bê nguyên hình ảnh lên bề mặt vải. Nó phải được "thiết kế hóa", nghĩa là được phân tích, giản lược, tái cấu trúc và đặt vào một hệ thống thẩm mỹ mới.

Cầu Trường Tiền chẳng hạn, không chỉ là một cây cầu nổi tiếng của Huế. Khi đi vào thế giới sáng tạo của Nguyễn Phúc Tuấn, nó có thể trở thành đường nét, nhịp điệu, cấu trúc hoặc một phần của câu chuyện về cuộc gặp gỡ giữa Huế và phương Tây.

Tương tự, áo yếm truyền thống không còn giữ nguyên hình thức ban đầu mà được phát triển thành cấu trúc của một chiếc đầm dạ hội. Những hình ảnh Eiffel, Versailles, cầu Trường Tiền và chùa Linh Mụ được tái hiện bằng pha lê và kim sa trong thiết kế "Merci Paris".

Ở đây, giá trị văn hóa không nằm ở việc "trưng bày" biểu tượng, mà ở khả năng tạo ra một sản phẩm nghệ thuật mới từ biểu tượng ấy.

Chất liệu Việt và giá trị của chuỗi sáng tạo

Trong công nghiệp thời trang, chất liệu là một mắt xích quan trọng của chuỗi giá trị. Việc Nguyễn Phúc Tuấn lựa chọn lụa tơ tằm Bảo Lộc làm nền cho nhiều thiết kế vì thế không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ. Organza, organza satin, taffeta và nhung tơ tằm Bảo Lộc được kết hợp với voan lưới, lông vũ, pha lê và kim sa; mỗi loại vật liệu được lựa chọn theo yêu cầu riêng về cấu trúc, ánh sáng và chuyển động.

Lụa Bảo Lộc có độ mềm, độ rủ và khả năng bắt sáng riêng, nhưng cũng đặt ra những thách thức khi dựng phom. Nhà thiết kế phải tìm cách tạo cấu trúc đủ mạnh để trang phục có hình khối mà không làm mất đi đặc tính tự nhiên của lụa.

Trong sáng tác của Nguyễn Phúc Tuấn, thủ công không phải công đoạn cuối cùng để làm đẹp sản phẩm. Nó là một phần của ý tưởng. Dựng phom 3D, xếp lớp, nhún vải, cắt chéo, xử lý voan, tạo hình lông vũ, vẽ sơn dầu trên lụa hay đính kết pha lê đều được sử dụng để biến những ý niệm trừu tượng thành hình hài cụ thể. Đặc biệt, kỹ thuật đính pha lê được nhà thiết kế phát triển theo hướng tạo ra những mảng pha lê có khả năng chuyển động độc lập với bề mặt vải. Khi người mặc bước đi, chúng rung lên như những hạt mưa.

Ở đây, kỹ thuật thủ công tạo ra một giá trị mà sản xuất hàng loạt khó thay thế: tính độc bản, chiều sâu của lao động và dấu ấn bàn tay con người. Đối với công nghiệp văn hóa, đây là vấn đề có ý nghĩa lớn. Khi thủ công được kết nối với thiết kế hiện đại, kỹ nghệ truyền thống không chỉ tồn tại như một nghề cần bảo tồn mà có thể trở thành một nguồn lực kinh tế – sáng tạo. Người thợ không chỉ là người thực hiện công đoạn sản xuất, mà có thể trở thành một mắt xích trong quá trình tạo lập giá trị văn hóa.

Chia sẻ riêng với PV báo Thể thao và Văn hoá/TTXVN, NTK cho hay: "Ở Paris, điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải là sàn diễn, mà là những gì đứng phía sau một show diễn. Một bộ sưu tập ra mắt chỉ trong vài chục phút, nhưng để có nó cần cả một hệ sinh thái: làng nghề dệt lụa, người thợ đính kết, người dựng phom, người làm truyền thông và những khán giả sẵn lòng tin vào hàng Việt.

Tôi nghĩ công nghiệp văn hóa không bắt đầu từ những sự kiện lớn, mà từ việc mình có giữ được những bàn tay làm nghề hay không. Lụa tơ tằm Bảo Lộc rất đẹp, nhưng nếu người trẻ không còn muốn theo nghề dệt, nếu chất liệu Việt chỉ được nhắc đến như một chi tiết trang trí, câu chuyện bản sắc sẽ khó đi xa.

Văn hóa muốn trở thành sức mạnh thì phải được làm có hệ thống: đầu tư dài hơi, đào tạo người làm nghề, bảo hộ thiết kế và kết nối người sáng tạo với thị trường.

Một show diễn ở Paris không thay đổi được tất cả, nó chỉ là một viên gạch. Tôi mong ngày càng nhiều viên gạch như vậy được đặt xuống, đều đặn và ngay ngắn, để khi nhìn vào thời trang Việt, người ta thấy cả một nền móng chứ không chỉ một khoảnh khắc".

Câu chuyện của Nguyễn Phúc Tuấn cho thấy một vấn đề rộng hơn đối với thời trang Việt Nam: chúng ta có một nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, nhưng giá trị của nguồn tài nguyên ấy chỉ được phát huy khi có những chủ thể sáng tạo đủ khả năng chuyển hóa. Đó cũng là ý nghĩa của việc xây dựng công nghiệp văn hóa từ những nguồn lực bản địa: không chỉ "đưa văn hóa vào sản phẩm", mà phải tạo ra những sản phẩm có khả năng đưa văn hóa đi xa hơn.

Với NTK Nguyễn Phúc Tuấn, hành trình từ Cố đô Huế đến ngôn ngữ thời trang đương đại cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: lấy căn tính văn hóa làm nền tảng nhưng không bị giới hạn bởi quá khứ; lấy chất liệu truyền thống làm điểm tựa nhưng không ngừng tìm kiếm hình thức mới; lấy thủ công làm giá trị cốt lõi nhưng hướng tới một hệ sinh thái sáng tạo hiện đại.

Đó cũng có thể là con đường để thời trang Việt Nam bước sâu hơn vào công nghiệp văn hóa: không chỉ sản xuất những bộ trang phục mang dấu ấn Việt Nam, mà tạo dựng những tài sản sáng tạo có khả năng kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thế giới.