Nha Xá - Hồn quê gửi trong từng vạt lụa

Trải qua hơn 700 năm thăng trầm, làng lụa Nha Xá (xã Duy Tân, tỉnh Ninh Bình) vẫn bền bỉ gìn giữ nghề dệt truyền thống, gửi gắm hồn quê trong từng vạt lụa mềm mại. 

Từ những khung cửi xưa đến máy dệt hiện đại, người thợ nơi đây đang viết tiếp câu chuyện về sự giao hòa giữa di sản và đổi mới, để những sợi tơ quê hương tiếp tục vươn xa, mang theo bản sắc văn hóa Việt.

Nơi những sợi tơ nối dài truyền thống

Về Nha Xá thời điểm này, chúng tôi được chứng kiến không khí làm việc hối hả của người dân làng lụa giữa nhịp sống đang đổi thay từng ngày. Tiếng máy dệt đều đặn ngân vang trong những xưởng nghề, như nhịp nối giữa quá khứ và hiện tại. Mỗi tấm lụa ra đời không chỉ là thành quả của đôi bàn tay khéo léo mà còn kết tinh ký ức, kinh nghiệm và tình yêu nghề của bao thế hệ. Từ những sợi tơ mảnh mai, người Nha Xá dệt nên vẻ đẹp thanh tao của chất liệu truyền thống, đồng thời gửi gắm niềm tự hào về quê hương. Chính sự gắn bó ấy đã giúp làng nghề vượt qua những thăng trầm, tìm hướng đi mới mà vẫn gìn giữ được hồn cốt văn hóa trong từng vạt lụa.

Ông Nguyễn Tiến Quảng, Phó Giám đốc Hợp tác xã Du lịch sinh thái dệt lụa Hồng Tiến Nha Xá, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất – Kinh doanh lụa Nha Xá, chia sẻ: Hiện nay, Nha Xá có 150 hộ làm nghề, thu hút từ 400 đến 500 lao động, chủ yếu là người địa phương. Làng nghề có 4 nghệ nhân cùng hơn 30 thợ giỏi. Đây là lực lượng nòng cốt tạo ra những sản phẩm chất lượng cao. Nhiều sản phẩm tiêu biểu đã được công nhận, tuyển chọn để trưng bày tại các sự kiện, triển lãm và đạt nhiều giải thưởng. Đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi cũng là những người truyền lửa, giúp thế hệ trẻ thêm yêu nghề, giữ nghề và tiếp nối nghề truyền thống của cha ông.

Theo ông Nguyễn Tiến Quảng, trong 3 năm trở lại đây, làng lụa Nha Xá ghi nhận sự trở về lập nghiệp của nhiều thanh niên. Thậm chí, có những người đã có công việc và nhà ở tại các thành phố lớn nhưng vẫn quyết định trở về quê hương, phát triển nghề dệt do ông cha để lại. Điển hình như anh Nguyễn Mạnh Quyền, người từng làm việc tại Hà Nội, nay trở về làng mở xưởng sản xuất, hoạt động đang dần ổn định và thu hút hơn 10 lao động. Anh Lê Thanh Hải cũng có công việc và nhà ở tại Hà Nội, nhưng năm 2024 đã trở về làng đầu tư máy móc, mở xưởng, tạo việc làm cho khoảng 10 lao động.

Nghệ nhân Phạm Văn Thực hiện sở hữu một cơ sở dệt lụa quy mô khá lớn tại làng nghề Nha Xá. Với mong muốn gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của gia đình, anh đang từng bước chuẩn bị hành trang cho thế hệ kế tiếp. Hiện nay, cả ba con gái của anh đều đã trưởng thành và được gia đình định hướng học tập các lĩnh vực liên quan đến thiết kế mỹ thuật, thời trang, đồng thời trang bị những kiến thức cơ bản về nghề dệt lụa. Đây không chỉ là sự chuẩn bị về chuyên môn mà còn là cách để các con thêm hiểu, thêm yêu và trân trọng giá trị nghề truyền thống mà cha ông đã dày công gây dựng.

Nghệ nhân Phạm Văn Thực chia sẻ, mong muốn các con tiếp nối nghề dệt lụa cũng chính là tâm nguyện của gia đình và dòng họ từ bao đời nay. Anh hy vọng, với kiến thức được học cùng tình yêu dành cho nghề, các con sẽ tiếp tục gìn giữ những giá trị truyền thống, đồng thời tìm ra hướng đi mới để lụa Nha Xá ngày càng phát triển, phù hợp với nhịp sống hiện đại.

Hiện nay, làng nghề Nha Xá có hơn 400 máy dệt, từ thô sơ đến hiện đại. Sản lượng tiêu thụ mỗi tháng đạt từ 120.000 đến 150.000 mét vải lụa các loại. Giá lụa tại làng nghề hiện khoảng 150.000 đồng/mét. Sản phẩm lụa Nha Xá chủ yếu được tiêu thụ trong nước và xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản cùng một số thị trường khác. Nguyên liệu tơ tằm phục vụ sản xuất hiện được cung cấp từ tỉnh Lâm Đồng và một số địa phương khác trong nước.

Giữ hồn lụa trong nhịp sống hiện đại

Theo người làng nghề, lụa Nha Xá từ lâu nổi tiếng bởi sự mềm mại, óng mượt và bền đẹp. Được dệt từ tơ tằm tự nhiên, mỗi tấm lụa mang đến cảm giác nhẹ nhàng, thoáng mát, có khả năng điều hòa nhiệt độ, giúp người mặc cảm thấy dễ chịu. Những đặc tính ấy không chỉ tạo nên sức hấp dẫn của sản phẩm mà còn phản ánh sự am hiểu chất liệu và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ thợ dệt.

Bên cạnh các dòng lụa trơn truyền thống, làng nghề còn phát triển nhiều sản phẩm mới như lụa hoa, đũi, tơ se, lanh, phục vụ thị trường với các mặt hàng phong phú như áo dài, khăn, cà vạt, chăn, gối.

Trước đây, người dân Nha Xá tự trồng dâu, nuôi tằm để lấy kén. Tuy nhiên, hiện nay, nguyên liệu tơ được nhập từ các nguồn cung cấp uy tín nhằm bảo đảm chất lượng và đáp ứng nhu cầu sản xuất. Bên cạnh đó, các hộ dân trong làng đã đầu tư máy móc hiện đại để tăng năng suất, giảm nhân công. Để quảng bá và tiêu thụ sản phẩm hiệu quả, nhiều chủ cơ sở sản xuất còn đưa sản phẩm lụa lên các nền tảng mạng xã hội, giúp đông đảo người tiêu dùng biết đến và tiếp cận sản phẩm dễ dàng hơn. Tiêu biểu như Công ty CP Lụa Nha Xá (Nhaxasilk) đã ra mắt gian hàng và fanpage trên nền tảng Zalo Mini App, giúp việc mua sắm lụa tơ tằm cao cấp trở nên thuận tiện, hiện thị rõ hơn, giúp khách hàng lựa chọn thuận tiện hơn.

Anh Tống Công Cường, người làm nghề tại cơ sở sản xuất của gia đình ở làng lụa Nha Xá, cho hay, nhờ chất lượng lụa không ngừng được nâng cao, màu sắc, hoa văn và mẫu mã sản phẩm ngày càng đa dạng, những năm qua, lụa Nha Xá đã gây được ấn tượng tốt đẹp với đông đảo khách hàng trong và ngoài nước. Nhờ vậy, người dân có việc làm ổn định, nhiều gia đình còn tổ chức làm ca tối, ca đêm. Thu nhập của người làm nghề hiện cũng khá ổn định. Riêng thợ trực máy dệt, kiêm nối chỉ và tơ, có trình độ tay nghề trung bình hoặc khá, đăng ký làm theo giờ thì tiền công khoảng 60.000 đồng/giờ; thợ tay nghề cao trực máy tính công theo ngày có thu nhập từ 700.000 đến 900.000 đồng/ngày. Đặc biệt, thợ nhuộm tại làng nghề có thu nhập rất ấn tượng, thường cao gấp 5–6 lần lao động có tay nghề cao trực máy.

Tuy nhiên, công đoạn nhuộm lụa đòi hỏi kinh nghiệm, kỹ thuật và những bí quyết nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều năm, nên không có nhiều người thành thạo. Với đặc tính mềm mại, tinh tế, tơ tằm rất phù hợp với các công đoạn chế tác thủ công, từ nhuộm màu đến tạo hoa văn. Có những công đoạn đòi hỏi sự khéo léo, cảm nhận tinh tế và tay nghề cao của nghệ nhân, thợ giỏi mà máy móc hiện đại chưa thể thay thế. Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống, kinh nghiệm và đôi bàn tay tài hoa đã tạo nên nét độc đáo, giá trị riêng cho sản phẩm lụa Nha Xá.

Có thể thấy, Nha Xá hôm nay không chỉ nổi tiếng với nghề dệt lụa truyền thống mà còn níu chân du khách bởi cảnh quan thiên nhiên thanh bình, đậm nét làng quê Bắc Bộ. Những mái ngói đỏ, xưởng dệt truyền thống, vườn cây xanh mát, ao sen và mặt nước đan xen, tạo nên bức tranh làng nghề vừa giàu bản sắc văn hóa, vừa gần gũi với thiên nhiên, mang vẻ đẹp bình dị và riêng có.

Dẫu những khung cửi tiếp tục đổi thay theo nhịp tiến của thời đại, hồn lụa Nha Xá vẫn sẽ được gìn giữ trong đôi bàn tay cần mẫn, trong tình yêu nghề và niềm tự hào của những người con quê hương. Mỗi vạt lụa mềm mại không chỉ mang vẻ đẹp của tơ tằm mà còn chở theo ký ức của bao thế hệ, cốt cách của một làng quê và khát vọng vươn xa. Để từ Nha Xá, những sợi tơ quê hương mãi ngân vang câu chuyện văn hóa Việt.