Gìn giữ giá trị di sản nhà cổ ở Nha Xá cho thế hệ sau

Trải qua bao thăng trầm, những ngôi nhà cổ ở Nha Xá, phường Duy Tân, tỉnh Ninh Bình vẫn lưu giữ dấu ấn kiến trúc và giá trị văn hóa gắn với lịch sử phát triển làng nghề.

Trước tác động của thời gian và quá trình đô thị hóa, công tác bảo tồn đòi hỏi sự chung tay của người dân và chính quyền địa phương nhằm gìn giữ, phát huy giá trị di sản cho các thế hệ mai sau.

Dấu xưa trong nếp nhà cổ

Nằm bên dòng sông Hồng, làng Nha Xá không chỉ được biết đến với nghề dệt lụa truyền thống mà còn lưu giữ những ngôi nhà cổ mang dấu ấn của một thời kỳ phát triển hưng thịnh. Qua nhiều thập kỷ, những công trình này vẫn hiện diện trong đời sống của người dân, phản ánh sự giao thoa văn hóa, kiến trúc và dấu ấn kinh tế của một làng nghề từng có tiếng.

Một căn biệt thự cổ ở Nha Xá còn giữ được khá nguyên vẹn kiến trúc ban đầu thuộc sở hữu của gia đình ông Phạm Khắc Tiệp. Được xây dựng từ gần một thế kỷ trước, ngôi nhà vẫn lưu giữ nhiều nét kiến trúc đặc trưng, trong đó có bản thiết kế do kiến trúc sư người Pháp vẽ năm 1930. Đây không chỉ là tư liệu có giá trị đối với gia đình mà còn góp phần phản ánh diện mạo kiến trúc và đời sống của người dân Nha Xá trong giai đoạn trước đây.

Ông Phạm Khắc Tiệp cho biết, qua nhiều năm sử dụng, gia đình luôn cố gắng gìn giữ những nét kiến trúc nguyên bản của ngôi nhà. Các chi tiết trong thiết kế, cách bố trí không gian và vật liệu xây dựng vẫn mang dấu ấn của thời kỳ hình thành. Việc bảo quản ngôi nhà không đơn thuần là giữ gìn tài sản của gia đình mà còn là cách lưu lại những giá trị gắn với lịch sử của làng quê để con cháu hiểu hơn về cuộc sống của các thế hệ đi trước.

Theo người dân địa phương, những căn biệt thự cổ ở Nha Xá hình thành trong giai đoạn nghề dệt phát triển hưng thịnh, khoảng những năm 1920 - 1940. Thời kỳ này, lụa Nha Xá không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn được đưa đến các thị trường như Hồng Kông (Trung Quốc), Trung Quốc và Nhật Bản. Hoạt động sản xuất, buôn bán phát triển giúp nhiều gia đình tích lũy tài sản, xây dựng nhà cửa khang trang, trong đó có những công trình mang phong cách kiến trúc Pháp.

Các biệt thự cổ là sự kết hợp giữa kiến trúc phương Tây và điều kiện sinh hoạt của người Việt, thể hiện qua hệ thống cửa, mái nhà, ban công, lan can sắt cùng cầu thang, sàn gỗ lim. Không gian bên trong thường được bố trí phòng khách ở trung tâm, các phòng ngủ, phòng thờ và không gian sinh hoạt trên tầng; xung quanh nhà có cây xanh tạo cảnh quan, tăng độ thông thoáng, phù hợp với khí hậu địa phương. Những đặc điểm này góp phần tạo nên nét kiến trúc riêng, phản ánh đời sống của các gia đình làm nghề dệt trong thời kỳ hưng thịnh của làng lụa Nha Xá.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, những ngôi nhà cổ còn lưu giữ câu chuyện về một thời kỳ nghề dệt phát triển, sự cần cù, năng động và khả năng giao thương của người dân Nha Xá. Qua cách xây dựng nhà cửa, lựa chọn vật liệu và tổ chức không gian sống, có thể phần nào hình dung điều kiện kinh tế, quan niệm thẩm mỹ cũng như nếp sinh hoạt của các gia đình trong quá khứ.

Bà Lê Thị Phước An, người dân tổ dân phố Nha Xá chia sẻ, người dân địa phương luôn tự hào khi quê hương còn lưu giữ được những ngôi nhà cổ gắn với lịch sử phát triển làng nghề và cuộc sống của nhiều thế hệ. Gìn giữ nhà cổ không chỉ là bảo tồn kiến trúc xưa mà còn là gìn giữ những giá trị văn hóa, ký ức của quê hương. Vì vậy, người dân mong muốn thế hệ sau tiếp tục trân trọng, chung tay bảo vệ để những nét đẹp truyền thống của Nha Xá được lưu truyền theo thời gian.

Tìm hướng bảo tồn bền vững

Trải qua nhiều thập kỷ, những ngôi nhà cổ ở Nha Xá vẫn lưu giữ dấu ấn kiến trúc và giá trị văn hóa gắn với thời kỳ hưng thịnh của làng nghề dệt lụa. Hiện nay, làng còn khoảng 10 ngôi nhà có tuổi đời hàng trăm năm. Tuy nhiên, do chịu tác động của thời gian, nhiều hạng mục như mái ngói, tường, cửa và các chi tiết gỗ đã xuống cấp. Một số gia đình phải sửa chữa, cải tạo để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, khiến các yếu tố kiến trúc nguyên gốc đứng trước nguy cơ bị biến đổi.

Việc bảo tồn những ngôi nhà cổ gặp không ít khó khăn do kinh phí sửa chữa lớn, trong khi điều kiện của nhiều hộ gia đình còn hạn chế. Việc lựa chọn vật liệu phù hợp với kiến trúc truyền thống cũng đòi hỏi chi phí và kỹ thuật chuyên môn, trong khi người dân phải ưu tiên bảo đảm an toàn, tiện nghi sinh hoạt. Nếu không có sự hướng dẫn về chuyên môn và hỗ trợ cần thiết, việc tu sửa có thể làm thay đổi kết cấu, hình thức kiến trúc, ảnh hưởng đến giá trị nguyên gốc của công trình.

Ông Lê Văn Thiết, Tổ trưởng Tổ dân phố Nha Xá cho rằng, những ngôi nhà cổ là tài sản quý của cộng đồng, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của địa phương. Vì vậy, công tác bảo tồn cần có sự phối hợp giữa người dân, chính quyền và các cơ quan chuyên môn. Người dân mong muốn các cấp, ngành sớm khảo sát, đánh giá hiện trạng từng công trình, đề xuất giải pháp bảo tồn phù hợp, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của kiến trúc truyền thống.

Thời gian qua, địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có những ngôi nhà cổ ở Nha Xá. Việc bảo tồn được đặt trong mối liên hệ với gìn giữ bản sắc làng nghề, phát huy giá trị lịch sử và văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, để bảo tồn hiệu quả, lâu dài, cần tiếp tục rà soát, thống kê, đánh giá hiện trạng, đặc điểm kiến trúc và mức độ xuống cấp của từng công trình, làm cơ sở xác định giá trị cần bảo vệ và xây dựng phương án tu bổ phù hợp.

Bên cạnh đó, công tác bảo tồn cần hài hòa giữa việc giữ gìn kiến trúc nguyên gốc và nhu cầu sinh hoạt của người dân; việc sửa chữa phải có hướng dẫn chuyên môn, hạn chế thay đổi kết cấu, vật liệu và các chi tiết kiến trúc có giá trị. Đồng thời, cần huy động nguồn lực xã hội hóa, khuyến khích sự tham gia của các gia đình và cộng đồng nhằm chia sẻ kinh phí, trách nhiệm trong gìn giữ những ngôi nhà cổ, góp phần bảo tồn di sản kiến trúc gắn với lịch sử làng nghề Nha Xá.

Ông Nguyễn Quý Hùng, Chủ tịch UBND phường Duy Tân cho biết, thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục rà soát, đánh giá hiện trạng các ngôi nhà cổ trên địa bàn, tăng cường tuyên truyền để người dân nhận thức rõ hơn về giá trị của những công trình này. Trên cơ sở thực tế, địa phương sẽ nghiên cứu các giải pháp bảo tồn phù hợp, gắn việc gìn giữ kiến trúc truyền thống với bảo vệ bản sắc văn hóa làng nghề và định hướng phát triển của địa phương.

Bảo tồn nhà cổ Nha Xá cần được triển khai đồng bộ, gắn với sự chung tay của chính quyền, cơ quan chuyên môn và người dân. Việc gìn giữ, phát huy giá trị kiến trúc, văn hóa, lịch sử của những ngôi nhà cổ không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc làng nghề mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch, giáo dục truyền thống cho các thế hệ mai sau.