Nhà toán học đoạt Huy chương Fields cảnh báo về tác động của AI

Theo báo Le Point của Pháp, trí tuệ nhân tạo (AI) đang đạt được những bước tiến đáng kinh ngạc trong lĩnh vực toán học, khi có thể giải quyết những bài toán hóc búa từng thách thức các nhà khoa học trong nhiều thập kỷ. 

Tuy nhiên, nhà toán học người Pháp Hugo Duminil-Copin, chủ nhân Huy chương Fields năm 2022, cảnh báo rằng cuộc chạy đua tạo ra những lời giải nhanh chóng và hàng loạt có thể làm suy giảm tính sáng tạo, cản trở quá trình đào tạo các nhà khoa học trẻ và đe dọa những giá trị cốt lõi của nghiên cứu khoa học.

Ngày 6/10, OpenAI, công ty phát triển ChatGPT của Mỹ, công bố 722 bản thảo toán học, tập hợp thành 372 nhóm kết quả, được tạo ra với sự hỗ trợ của một mô hình AI thử nghiệm. Hệ thống này được cho là đã xử lý khoảng 4.000 bài toán, trong đó có những vấn đề còn bỏ ngỏ suốt nhiều thập kỷ. Trong khi các nhà toán học có thể mất nhiều năm nghiên cứu một giả thuyết, mô hình AI của OpenAI có khả năng đề xuất lời giải chỉ trong vài giờ. 

Một số chứng minh đã được kiểm tra bằng Lean, hệ thống xác minh toán học hình thức, nhưng nhiều kết quả vẫn cần chuyên gia thẩm định. Vì vậy, chưa thể coi toàn bộ các kết quả được công bố là những định lý đã được khoa học xác nhận. Dù vậy, quy mô công trình cho thấy AI đang tạo ra bước chuyển đáng kể trong phương pháp nghiên cứu toán học.

Ngày 7/10, Hiệp hội Toán học Nhân văn (AHM), một nhóm các nhà toán học quan tâm đến tác động của AI, chỉ trích việc OpenAI công bố hàng trăm bản thảo cùng lúc, cho rằng đây chủ yếu là sự phô diễn sức mạnh công nghệ hơn là minh chứng cho tri thức khoa học. Một nhóm cố vấn độc lập gồm nhiều nhà toán học nổi tiếng, trong đó có các chủ nhân Huy chương Fields Timothy Gowers và Martin Hairer, cũng nhấn mạnh rằng tương lai của toán học không thể chỉ xoay quanh việc kiểm tra những định lý do các doanh nghiệp công nghệ tạo ra. 

Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục được tự do lựa chọn vấn đề, phát triển trực giác và xây dựng tri thức của chính mình. Đối với doanh nghiệp công nghệ, mỗi giả thuyết được giải quyết là một thước đo năng lực AI, nhưng đối với giới toán học, một bài toán chưa có lời giải thường là điểm khởi đầu cho những ý tưởng và hướng nghiên cứu mới.

Ông Hugo Duminil-Copin, chuyên gia về xác suất và vật lý thống kê, hiện giảng dạy tại Viện Nghiên cứu Khoa học Cao cấp của Pháp và Đại học Geneva của Thụy Sĩ, thừa nhận AI đã có thể giải quyết những bài toán mà con người chưa tìm được lời giải chỉ vài tháng trước đó. Các mô hình tiên tiến thậm chí vượt trội so với con người trong một số nhiệm vụ cụ thể. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại không phải là việc AI tham gia nghiên cứu khoa học, mà là xu hướng giải quyết mọi vấn đề càng nhanh càng tốt, bất kể những hệ quả đối với sự phát triển lâu dài của tri thức.

Để giải thích mối lo ngại này, nhà toán học người Pháp ví các giả thuyết chưa được chứng minh như những ngọn hải đăng soi sáng màn đêm, định hướng cho các nhà nghiên cứu và khơi gợi khả năng sáng tạo. Việc theo đuổi một giả thuyết không chỉ nhằm tìm ra đáp án cuối cùng mà còn thúc đẩy các nhà khoa học phát triển phương pháp mới, hợp tác với đồng nghiệp và khám phá những lĩnh vực chưa từng được biết đến. Nếu AI giải quyết hàng loạt giả thuyết ngay khi chúng xuất hiện, những ngọn hải đăng định hướng nghiên cứu có nguy cơ lần lượt bị dập tắt. Các nhà khoa học có thể nhận được đáp án nhanh hơn nhưng mất đi cơ hội khám phá những con đường mới để đi đến đáp án đó.

Ông Hugo Duminil-Copin không phủ nhận giá trị của AI trong việc giải quyết các vấn đề có ứng dụng trực tiếp vào thực tiễn. Ông cho rằng cần khuyến khích sử dụng công nghệ này để thúc đẩy những nghiên cứu có khả năng mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và y tế. Tuy nhiên, tăng tốc nghiên cứu không nên trở thành mục tiêu tuyệt đối, khiến quá trình khám phá và sáng tạo bị xem nhẹ.

Một trong những nhóm chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất có thể là các nhà khoa học trẻ. Theo ông Hugo Duminil-Copin, nhiều người đang hoang mang vì không biết nên lựa chọn đề tài nào để theo đuổi, bởi một vấn đề có thể trở thành trọng tâm nghiên cứu trong nhiều năm nhưng cũng có nguy cơ được AI giải quyết chỉ sau một đêm. Điều này đặt ra thách thức đối với hoạt động đào tạo: Làm thế nào để nghiên cứu sinh dành nhiều năm xây dựng luận án nếu vấn đề trung tâm có thể được giải quyết bất cứ lúc nào? Làm thế nào để các nhà khoa học trẻ học cách suy luận, thử nghiệm, chấp nhận thất bại và tìm hướng đi mới nếu những bài toán giúp họ rèn luyện tư duy liên tục bị máy móc giải quyết trước?

Theo nhà toán học Pháp, toán học không chỉ bao gồm các định lý và chứng minh hình thức mà còn có khía cạnh nhân văn quan trọng. Những tiến bộ khoa học thường là kết quả của quá trình tích lũy, trao đổi và truyền thụ tri thức giữa nhiều thế hệ. Vì vậy, không nên hy sinh quá trình hiểu biết, tiếp thu và truyền đạt tri thức chỉ để đạt hiệu suất tức thời.

AI có thể khai thác thành quả do nhiều thế hệ nhà khoa học tạo dựng, nhưng việc sử dụng những thành quả đó cũng đặt ra vấn đề ghi nhận đóng góp. Ông Hugo Duminil-Copin liên hệ điều này với những tranh cãi trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật, nơi các tác phẩm được sử dụng để huấn luyện mô hình AI. Trong toán học, việc ghi nhận công lao của từng nhà nghiên cứu, kể cả những đóng góp từng phần, có ý nghĩa thiết yếu đối với sự gắn kết của cộng đồng khoa học.

Để minh họa, ông kể lại trải nghiệm khi còn là giáo sư trẻ. Thay vì vội vàng công bố kết quả để giành lợi thế, ông lựa chọn hợp tác với một nghiên cứu sinh đang theo đuổi bài toán mà bản thân đã giải quyết được. Nghiên cứu sinh đó là Vincent Tassion, người sau này trở thành cộng sự thân thiết của ông và cùng ông công bố hơn 25 bài báo khoa học. Câu chuyện cho thấy nếu nghiên cứu chỉ được nhìn nhận như cuộc đua giành kết quả nhanh nhất, giới khoa học có thể đánh mất những mối quan hệ hợp tác và cơ hội phát triển lâu dài.

Ông Hugo Duminil-Copin khẳng định ông không phản đối AI, mà lo ngại tốc độ phát triển quá nhanh và xu hướng muốn có ngay mọi câu trả lời đang khiến không gian nghiên cứu toán học có nguy cơ trở nên nghèo nàn. Theo ông, các nhà toán học đang đối diện với vấn đề tương tự giới nghệ sĩ: liệu con người có sẵn sàng hy sinh quá trình sáng tạo để đổi lấy hiệu quả tức thời hay không? Đối với nhà toán học Pháp, nghiên cứu khoa học là một chuỗi kế thừa liên tục, trong đó mỗi thế hệ tiếp nhận, phát triển và truyền lại thành quả của thế hệ trước. Ông nhấn mạnh rằng niềm vui khám phá không thể được thay thế bằng việc tiếp nhận lời giải có sẵn. Tự mình tìm ra đáp án, vượt qua khó khăn và cuối cùng hiểu được bản chất vấn đề mang lại giá trị tinh thần đặc biệt, đồng thời tạo nên niềm tự hào và sự gắn bó của nhà khoa học với thành quả nghiên cứu.

Trong bối cảnh AI ngày càng có khả năng giải quyết những vấn đề từng thách thức các nhà khoa học trong nhiều thập kỷ, câu hỏi đặt ra không chỉ là công nghệ có thể đưa toán học tiến xa đến đâu, mà còn là làm thế nào để tận dụng sức mạnh của AI mà vẫn bảo vệ quyền tự do nghiên cứu, niềm vui khám phá và khả năng tư duy độc lập của con người.