Ngựa trong nghệ thuật tạo hình từ dân gian đến hiện đại

Ngựa - Hình tượng đặc sắc trong nghệ thuật tạo hình 

Xét về mặt tạo hình, bản thân hình tượng ngựa mang vẻ đẹp thu hút, hấp dẫn với sự năng động, khỏe mạnh, bay bổng. Từ hình tượng rất nhanh nhẹn và có đặc điểm rất riêng như vậy, ngựa được yêu thích và được khai thác trong nhiều tác phẩm, từ truyền thống đến hiện đại với nhiều phong cách khác nhau.

GS. TS Trương Quốc Bình, Nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam: Ngựa chính là một trong 12 hình tượng con giáp, thể hiện sự vươn lên trong cuộc sống. Trong nghệ thuật cổ đại phương Đông, ngựa là hình tượng đã đi vào mỹ thuật, tranh ảnh, thơ ca. Ngựa từ hàng trăm nay đã trở thành hình tượng hết sức thân thuộc của người dân Việt Nam. Hình tượng ngựa trong tiềm thức của nhân dân Việt Nam, nó như ông Thánh Gióng vươn lên.

Trong mỹ thuật hiện đại, ngựa trở thành biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng, gắn liền với các huyền thoại lịch sử và tinh thần dân tộc, gắn liền với hình tượng Thánh Gióng qua những tác phẩm nổi tiếng của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm, họa sĩ Ngô Mạnh Lân, nhà điêu khắc Lê Công Thành, họa sĩ Trần Khánh Chương…

Bà Vũ Thị Hằng, Phó phòng Nghiên cứu sưu tầm, Giám định tác phẩm nghệ thuật, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam: Nổi tiếng nhất, khai thác thành công hình tượng con ngựa trong nghệ thuật đương đại là Nguyễn Tư Nghiêm với hình tượng Gióng, một trong Tứ bất tử, và ông có tác phẩm là bảo vật quốc gia. Ông sáng tác hàng trăm tác phẩm về đề tài này, trong đó bột màu là chủ yếu, ngoài ra còn có sơn mài.

Mỗi tác phẩm khai thác hình tượng Ngựa - Gióng là sự kết hợp giữa nét truyền thống và bút pháp hiện đại, mang lại âm hưởng vang vọng về tinh thần dân tộc quật cường, bền bỉ và mạnh mẽ.

Bà Vũ Thị Hằng, Phó phòng Nghiên cứu sưu tầm, Giám định tác phẩm nghệ thuật, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam: Hình tượng Gióng là biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, biểu tượng của lòng yêu nước, của sự đoàn kết dân tộc. Ví dụ họa sĩ Ngô Mạnh Lân, ông đã rất thành công, năm 1970, bộ phim hoạt hình "Gióng" của ông đã đoạt giải rất cao của Liên hoan phim hoạt hình quốc tế. Thậm chí ông được gọi với tên gọi thân mật là Lân "Gióng". Sau đó, vì niềm yêu thích với hình tượng nhân vật này, ông đã sáng tác thêm những tranh minh họa về hình tượng Gióng. Nhóm 5 tác phẩm này thể hiện các giai đoạn, diễn biến khác nhau trong minh họa truyền thuyết về Thánh Gióng.

Gần gũi với đời sống của nhân dân vùng cao Việt Nam, ngựa không chỉ là vật nuôi mà còn là người bạn trung thành, gắn bó mật thiết với mọi hoạt động sinh hoạt, lao động và tinh thần của đồng bào. Hình ảnh thân thuộc về những chú ngựa trong cuộc sống của các dân tộc thiểu số được khắc họa sinh động và đa dạng qua các tác phẩm của nhiều họa sĩ nổi tiếng như Tô Ngọc Vân, Nguyễn Văn Tỵ, Bùi Xuân Phái... Đặc biệt, hình ảnh những chú ngựa bên cạnh Bác Hồ được khắc họa vô cùng đặc sắc qua nhiều tác phẩm.

Bà Vũ Thị Hằng, Phó phòng Nghiên cứu sưu tầm, Giám định tác phẩm nghệ thuật, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam: Hình tượng Bác Hồ đi công tác hay các chuyến công du ở Việt Bắc, trở thành hình tượng cao đẹp, tiếp nối chủ nghĩa anh hùng cách mạng, nó vừa giàu chất thơ, nó vừa thể hiện được tình yêu quê hương đất nước, sự vĩ đại của con người. Hình tượng này cũng được khai thác rất nhiều. 

NSND Vương Duy Biên, Phó Chủ tịch chuyên trách Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam: Về mặt hình, bản thân bờm ngựa, đuôi ngựa làm cho hình tượng rất bay, người ta có thể sáng tạo nhiều chiều hướng bay của con ngựa, rồi hướng phi của nó có nhiều tư thế khác nhau. Kể cả 360 độ con ngựa, đằng sau, đằng trước đều đẹp, nên có những người cả đời chỉ vẽ ngựa. Còn về điêu khắc, cơ bắp của con ngựa, khối cuồn cuộn, nên các tác phẩm điêu khắc ngoài trời từ cổ chí kim, nhiều tác phẩm tạc về con ngựa.

Có thể thấy rằng, xuyên suốt lịch sử mỹ thuật Việt Nam, hình tượng con ngựa đã trở thành một biểu tượng nghệ thuật mang nhiều cung bậc cảm xúc và sắc thái thể hiện. Ngày nay, trong đời sống đương đại hình tượng ngựa tiếp tục là biểu trưng cho sức mạnh, sự trung thành, ý chí vươn lên, là con vật mang lại may mắn và thành công, được thể hiện phong phú về ngôn ngữ tạo hình../.