Hình tượng ngựa trong nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam

Ngày 16/1, tại Đường sách TP.HCM, CLB Nghiên cứu và vinh danh văn hóa Nam bộ đã tổ chức buổi tọa đàm - trình diễn với chủ đề Năm Ngọ nói chuyện ngựa trong văn hóa âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Chương trình có sự tham gia của tiến sĩ Nguyễn Lê Tuyên, NSƯT Huỳnh Khải, thạc sĩ - diễn giả văn hóa Hồ Nhựt Quang, thạc sĩ - nhạc sĩ Châu Minh Tâm cùng các nghệ sĩ cải lương, hát bội và những khán giả trẻ yêu thích loại hình nghệ thuật này.

Ngựa trong dòng chảy văn hóa dân tộc

Từ truyền thuyết Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt bay về trời đến những đoàn quân dồn dập vó câu trong sử sách, ngựa luôn song hành cùng những chặng đường lịch sử của dân tộc. Không chỉ dừng lại ở đó, hình tượng ngựa còn "phi nước đại" qua nhiều tầng lớp văn hóa và nghệ thuật, trở thành một biểu tượng phản chiếu quan niệm thẩm mỹ của cả cộng đồng.

Trong văn học dân gian, hình tượng ngựa đã đi vào ca dao, thành ngữ như một cách ví von cho những phẩm chất của con người. Trong hội họa và điêu khắc, ngựa là biểu trưng cho thành công, may mắn, thể hiện chí khí vẫy vùng của bậc trượng phu hay sức mạnh kiên cường những anh hùng hào kiệt.

Âm nhạc và sân khấu truyền thống Việt Nam cũng không nằm ngoài dòng chảy đó. Hình tượng ngựa đã hiện diện từ rất sớm trong kho tàng âm nhạc của dân tộc, tiêu biểu nhất phải kể đến lý ngựa ô. Từ một làn điệu dân ca giản dị, lý ngựa ô đã được nâng tầm, phát triển thành các bài bản quan trọng trong nghệ thuật cải lương và đờn ca tài tử, trở thành chất liệu quen thuộc để diễn tả tâm trạng nhân vật.

Cụ thể, theo NSƯT Huỳnh Khải, lý ngựa ô được phát triển thành 2 bài bản trong đờn ca tài tử, đó là Ngựa ô Bắc và Ngựa ô Nam. Nếu bài Bắc mang tiết tấu vui nhộn, có phần kịch tính, thì bài Nam lại mang âm hưởng mùi mẫn, đậm chất tự sự, phù hợp với những lớp diễn nội tâm. Bên cạnh đó, sân khấu cải lương còn có các điệu Tẩu mã, Hướng mã hồi thành hoặc Sơn Đông hướng mã, tạo nên nhịp điệu rộn ràng tựa ngựa đi nước kiệu.

Nếu trong cải lương, ngựa hiện lên chủ yếu qua các điệu nhạc thì trong hát bội, ngựa được ước lệ hóa triệt để trên không gian sân khấu. Ở đó, thực tại được thay thế bằng sức tưởng tượng phong phú của cả người diễn lẫn người xem. Nghệ sĩ trong vai tướng lĩnh, anh hùng ra chiến trận không cần một con vật cụ thể, mà chỉ cần một chiếc roi ngựa để gợi mở toàn bộ hình thể và linh hồn của chiến mã. Thông qua các động tác hình thể, người nghệ sĩ có thể diễn tả con ngựa như thật, từ lúc lên yên ngựa, ghì dây cương đến phi nước đại hay bất ngờ dừng vó hý vang trời.

“Thủ pháp ước lệ hình tượng ngựa trong hát bội đạt mức độ tinh tế cao, bởi các hành động gắn với ngựa vốn rất phong phú và nhiều chi tiết, nhưng người nghệ sĩ vẫn có thể diễn tả trọn vẹn chỉ bằng một chiếc roi ngựa” - NSƯT Huỳnh Khải nhận định.

Đánh thức vó câu qua ngôn ngữ trình diễn

Điểm đặc biệt của buổi tọa đàm - trình diễn là sự kết hợp giữa hoạt động trao đổi kiến thức và những màn biểu diễn - thị phạm độc đáo từ các nghệ sĩ. Qua đó, người tham dự có cơ hội khám phá hình tượng ngựa trong âm nhạc và sân khấu truyền thống một cách sống động và trực quan.

Trong phần thị phạm, NSƯT Huỳnh Khải đã trực tiếp minh họa để người tham dự nhận ra sự khác biệt giữa điệu ngựa ô Bắc rộn ràng, tươi sáng và điệu ngựa ô Nam trữ tình. Trong khi đó, nghệ sĩ Khánh Minh thực hiện động tác đi ngựa trên nền điệu “tẩu mã” chỉ với một chiếc roi ngựa trong tay, giúp khán giả hình dung rõ hơn về thủ pháp ước lệ đặc trưng của nghệ thuật hát bội. 

Đặc biệt, tại chương trình, người tham dự còn được thưởng lãm trích đoạn Quang Trung đại thắng (tác giả: Hồ Nhựt Quang) do nghệ sĩ Lý Trung Tín và nghệ sĩ Minh Hòa trình diễn. Bằng vũ đạo thuần thục phối hợp cùng nhịp trống trận dồn dập, hai nghệ sĩ đã tái hiện không khí chiến trận hào hùng, trong đó hình tượng ngựa hiện lên như biểu tượng của sức mạnh quật khởi, góp phần làm nên chiến công thần tốc của người anh hùng áo vải. 

Qua những chia sẻ của các diễn giả, có thể thấy hình tượng ngựa hiện diện một cách sinh động trong âm nhạc và sân khấu truyền thống Việt Nam. Sự hiện diện ấy không chỉ dừng lại ở việc mô phỏng một loài vật gắn liền với đời sống, mà đã được nâng tầm thành một hệ thống ký hiệu nghệ thuật đặc sắc, làm nên nét đặc trưng của các loại hình diễn xướng dân gian.

Hình tượng ngựa vì vậy đã trở thành hiện thân cho tinh thần tiên phong, đổi mới và cho ý thức về sự vận động không ngừng của lịch sử. Từ đó, nhắc nhở rằng di sản nghệ thuật sân khấu truyền thống của dân tộc không thể nằm yên trong quá khứ, mà cần phải chuyển động, biến hóa để tiếp tục lan tỏa và khẳng định vị thế trong đời sống hôm nay.