Nghệ sĩ Minh Trang và niềm đam mê kết nối nhạc dân tộc với thế giới

Văn hoá được coi là quyền lực mềm của một quốc gia. Gìn giữ và phát huy tài sản quý báu này để kết nối bạn bè thế giới tới Việt Nam là một thách thức mà không phải ai cũng dễ dàng hiểu được. Dưới sự hỗ trợ của mạng lưới V-Space Global, phóng viên TTXVN đã có cuộc trao đổi với nghệ sĩ Nguyễn Minh Trang, Thạc sĩ, nhà dân tộc âm nhạc học, nghệ sĩ đàn tranh hiện đang sống tại Thụy Sĩ.

* Cảm ơn em đã nhận lời chia sẻ với cộng đồng V-Space. Mặc dù đã vài lần nghe em biểu diễn tại Thụy Sĩ nhưng khi theo dõi em biểu diễn đàn Tranh và đàn T'rưng trên dòng sông Seine tại Diễn đàn "Người Việt có tầm ảnh hưởng 2024", anh thực sự ấn tượng và cảm nhận được ảnh hưởng của âm nhạc dân tộc. Cảm nghĩ của em thế nào tại buổi biểu diễn tại sự kiện đó?

- Qua sự kiện, em đã được truyền cảm hứng bởi rất nhiều chia sẻ, dự án nổi bật, mong muốn đóng góp cho sự phát triển vững mạnh của Việt Nam của những người Việt ưu tú trên khắp thế giới. Dù ở các lĩnh vực chuyên môn khác nhau, làm việc ở các quốc gia khác nhau, điểm chung của mọi người khi tề tựu tại sự kiện là lòng yêu nước và ước muốn góp phần cho sự phát triển vững mạnh của Việt Nam. Trong sự kiện vừa qua, em rất vui được trình diễn những làn điệu đậm đà bản sắc Việt Nam qua các cây đàn dân tộc như đàn tranh và đàn T'rưng. Em đã chọn trình diễn những bản nhạc truyền thống như Nhã nhạc cung đình Huế - thể loại nhạc đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể, hay âm nhạc dân gian của Tây Nguyên. Em nghĩ trong một không gian đặc biệt như vậy, khi mọi người đang cùng hướng về tổ quốc, thì các làn điệu âm nhạc quê hương thực sự đã chạm tới trái tim của khán giả có mặt - những người con đất Việt ưu tú dù sống ở đâu, nhưng luôn nhớ về quê hương.

* Gần đây anh thấy có xu hướng mong muốn đẩy mạnh các giá trị văn hóa Việt như Ẩm thực, Ngôn ngữ, Âm nhạc Việt ra toàn cầu. Đó là thứ "quyền lực mềm" mà không phải ai cũng dễ dàng nhận ra. Chúng ta phát huy hơn nữa sức mạnh này nhờ có hơn 5 triệu người Việt đang sống trên nhiều quốc gia khác nhau. Suy nghĩ của em thế nào về vai trò của nhạc dân tộc khi biểu diễn ở xứ người?

- Quảng bá văn hóa, ngoại giao văn hóa không còn là một điều mới mẻ, mà đã trở thành chiến lược cho ngoại giao và quyền lực mềm của rất nhiều quốc gia. Em nghĩ văn hóa, trong đó có ngôn ngữ, ẩm thực, âm nhạc... thể hiện bản sắc, nét đặc trưng của mỗi đất nước, khiến mọi người ấn tượng và nhớ tới quốc gia đó nhiều hơn, từ đó giúp quảng bá hình ảnh đất nước và mở ra nhiều cơ hội hợp tác, phát triển.

Từ khi còn học tại Học viện âm nhạc Quốc gia Việt Nam cho đến khi đã trở thành một nghệ sĩ như hiện nay, em có may mắn được tham gia nhiều sự kiện trong ngoại giao, và âm nhạc dân tộc luôn được mang tới để tôn vinh và thể hiện nét đẹp văn hóa, lịch sử qua các làn điệu âm nhạc truyền thống độc đáo, đặc sắc của Việt Nam. Âm nhạc dân tộc phản ánh các nét văn hóa, tập tục, tính cách con người của từng vùng đất, bởi vậy mà khi tiếng nhạc dân tộc vang lên, người nghệ sĩ có thể đưa khán giả đến thăm các vùng miền khác nhau của Việt Nam, từ bắc đến nam và qua miền trung, Tây Nguyên với những giai điệu thấm đẫm bản sắc dân tộc, thể hiện những nét đẹp của đất nước Việt Nam, con người Việt Nam… Em luôn tự hào khi được mang nhạc cụ dân tộc giới thiệu tới nhiều đất nước, và thật vui khi các tiết mục biểu diễn luôn nhận được rất nhiều sự yêu thích và để lại ấn tượng mạnh mẽ với khán giả quốc tế.

* Các nước châu Á đang tập trung cho công việc quảng bá những nét đẹp của văn hóa họ. Em có một ý tưởng hay ước mơ nào về việc sử dụng nhạc dân tộc cho Việt Nam để tiếp cận với thế giới?

- Đúng là âm nhạc Việt Nam nói chung và âm nhạc dân tộc nói riêng vẫn còn khá lạ lẫm trên bản đồ âm nhạc thế giới. Trong quá trình học thạc sĩ và tiếp xúc với giới học thuật âm nhạc tại Thụy Sĩ và châu Âu, em nhận thấy rằng âm nhạc Việt Nam còn chưa được biết đến nhiều, số lượng sách và công trình nghiên cứu về âm nhạc truyền thống Việt Nam còn khá ít ỏi, khiến việc tiếp cận và tìm hiểu chuyên sâu về âm nhạc dân tộc Việt Nam còn khó khăn, hạn chế.

Bởi vậy, với mong muốn có thể nghiên cứu sâu hơn để bảo tồn và phát triển âm nhạc dân tộc Việt Nam, em đã theo học thạc sĩ ngành Dân tộc âm nhạc học - một ngành học để nghiên cứu âm nhạc dân tộc thế giới. Trong luận văn tốt nghiệp, với đề tài về đàn tranh Việt Nam, em đã nghiên cứu về các nét đặc trưng và bản sắc của cây đàn tranh Việt; sự biến đổi của nó qua các thời kì và sự giao thoa trong lịch sử và văn hóa, các ảnh hưởng với các nhạc cụ cùng họ tranh châu Á Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Nghiên cứu này đã đạt được Giải thưởng của Hiệp hội nghiên cứu âm nhạc Thụy Sĩ – Châu Á cho "Một dự án nghiên cứu nổi bật liên quan tới sự giao thoa văn hóa".

Trong năm nay, em có tham gia một vài dự án của Bảo tàng dân tộc học Geneva, nghiên cứu về một số nhạc cụ cổ Việt Nam đang lưu trữ tại Thụy Sĩ và Pháp, giúp chuẩn bị cho triển lãm nhạc cụ cổ, trong đó có một số nhạc cụ Việt Nam lưu giữ ở châu Âu, cũng như tham gia viết đóng góp cho đề tài nghiên cứu âm nhạc ở Việt Nam.

Bên cạnh việc nghiên cứu, muốn nhạc dân tộc tiếp cận thế giới, em muốn học hỏi nhiều thể loại âm nhạc mới, chịu đổi mới phong cách nhưng vẫn giữ được và giới thiệu đến các bạn những nét đặc sắc, bản sắc dân tộc trong âm nhạc dân tộc của mình. Ví dụ như khi kết hợp với các nhạc sĩ, nghệ sĩ phương Tây, họ không hiểu hết về tính năng, đặc trưng của âm nhạc và nhạc cụ Việt Nam, nên em thường cần tự chỉnh lại, viết lại các sáng tác của họ sao cho phù hợp và vẫn thể hiện được những nét đặc trưng trong âm nhạc của Việt, trên nền thể loại nhạc phương Tây mà họ viết. 

* Em được đào tạo âm nhạc từ Việt Nam rồi Trung Quốc và tiếp cận cả nền giáo dục phương Tây. Em có sự so sánh thế nào về các nền giáo dục nghệ thuật tại các các môi trường khác nhau này? Điểm nào hay mà Việt Nam chúng ta có thể học hỏi?

- Em cảm thấy may mắn khi được theo học trong những trường âm nhạc chuyên nghiệp như Học viện âm nhạc quốc gia Việt Nam, Học viện âm nhạc Thượng Hải và Học viện âm nhạc Geneva. Mỗi ngôi trường gắn với những quãng thời gian khác nhau trong quá trình học tập âm nhạc của em. Học viện âm nhạc Thượng Hải nổi tiếng là "không bao giờ tắt đèn" vì các hoạt động, các lớp master class và các buổi hòa nhạc rất sôi động và nhiều không gian để sinh viên học nhạc được thực hành biểu diễn và giao lưu, học hỏi. Bên cạnh đó, sự nghiêm khắc, cầu toàn và tinh thần làm việc bền bỉ của người Trung Quốc là một trong những điều em rất ấn tượng và cũng tạo nhiều áp lực trong hơn 5 năm học tập tại nước bạn. Giáo sư giảng dạy em dù hiện đã hơn 90 tuổi nhưng vẫn miệt mài nghiên cứu, viết tư liệu và đóng góp cho sự phát triển của âm nhạc dân tộc của họ. Sự kính nghiệp, miệt mài của các thầy cô đã tiếp nhiều động lực và khiến em suy ngẫm rất nhiều.

Trong môi trường đào tạo phương Tây, cụ thể là ở Thụy Sĩ, em nhận thấy việc học bằng năng lực thực sự, và tư duy của học sinh rất sâu, không có khái niệm sao chép, rập khuôn hay học thuộc lòng công thức, bài giảng. Người Thụy Sĩ chú trọng ý kiến cá nhân và tư duy độc lập. Giáo viên chỉ giữ vai trò hướng dẫn, gợi ý, chứ không rập khuôn. 

Ngành học thạc sĩ của em là Dân tộc âm nhạc học, một ngành học nghiên cứu vào tất cả các vấn đề xung quanh của thực hành âm nhạc, tức là khi nghiên cứu một loại nhạc nào đó, ngoài việc nghiên cứu về thực hành âm nhạc, cần nghiên cứu tất cả những vấn đề xung quanh như xã hội, ngôn ngữ, tập tục, con người... của vùng đất đó. Hy vọng trong tương lai Việt Nam sẽ đưa bộ môn này vào giảng dạy để có thể góp phần nghiên cứu về âm nhạc dân tộc một cách chuyên sâu, bài bản, giúp gìn giữ, bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân tộc Việt Nam.