Nghề báo - "Đi càng khó, viết càng dễ"

Tôi đã có 21 năm làm nghề báo, cũng là từng ấy năm gắn bó, trưởng thành dưới mái nhà Thông tấn. Hơn 20 năm lăn lộn với nghề, tôi càng trân quý và thấm thía hơn bao giờ hết một câu nói của một nhà báo lão thành đúc kết và chia sẻ khi tôi mới chân ướt chân ráo đi làm nghề: "Nghề của mình, đi càng khó, viết càng dễ".

Ngay cả hiện tại, khi nền công nghiệp 4.0 phát triển như vũ bão với mạng xã hội bùng nổ, tin giả, tin chưa được kiểm chứng tràn lan, làn sóng công nghệ AI đang đặt ra thách thức lớn về đạo đức, tính minh bạch và sự thật càng đòi hỏi nhà báo phải tích cực thâm nhập thực tế để mỗi bài báo đều thực sự bám rễ trong thực tiễn cuộc sống, thấm đẫm hơi thở thời đại.

"Trường học lớn"

Mọi người vẫn nói, làm báo vốn đã vất vả nhưng các phóng viên khu vực miền núi, biên giới còn vất vả hơn nhiều so với đồng nghiệp. Điều này không sai. Là phóng viên thường trú tại tỉnh Lào Cai địa bàn rộng, giao thông khó khăn, thường xuyên xảy ra các loại hình thiên tai khắc nghiệt như: lũ quét, sạt lở đất... tôi và các đồng nghiệp hiểu rõ điều này hơn ai hết.

Song, cũng chính những khó khăn ở nơi đây đã giúp tôi trau dồi thêm các kỹ năng tác nghiệp báo chí, là "trường học lớn" để rèn luyện, thử thách tình yêu nghề và sự dấn thân để đảm bảo tính chất cốt lõi trong mỗi tác phẩm báo chí: tính chân thực, tính thời sự và tính nhân văn.

Ngay từ khi bước chân vào nghề báo tôi hiểu rằng, công việc của mình chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó gắn với những chuyến đi, những trải nghiệm thực tế. Thế nhưng trở ngại đầu tiên của tôi khi tiếp cận nghề này lại đến từ lý do rất cá nhân: Tôi bị say xe nghiêm trọng. Đặc biệt khi công tác ở địa bàn vùng cao với những tuyến đường núi dài ngoằn ngoèo, các khúc cua tay áo hiểm trở, đi công tác xuống cơ sở thực sự trở thành nỗi ám ảnh trong những ngày đầu.

Chuyến công tác đầu tiên của tôi là đi đến xã biên giới Bản Lầu (năm 2005), dù chỉ cách trung tâm thành phố Lào Cai (cũ) khoảng 30km nhưng chứng say xe đã hành hạ tôi suốt cả chuyến đi. Sau đó tuy vẫn hoàn thành nhiệm vụ phản ánh về công tác chuẩn bị bầu cử trên địa bàn song tôi cứ băn khoăn mãi về vấn đề sức khỏe của bản thân và quyết tâm tìm cách khắc phục nó. Tôi học được rằng cách chữa chứng say xe hiệu quả nhất là phải đi nhiều. Và sự thật cho thấy, việc đi nhiều không những giúp tôi có được những tác phẩm báo chí thời sự, tin cậy mà dần dần nỗi lo say xe của tôi cũng được chấm dứt. 

Quá trình công tác tại vùng cao biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số khiến tôi học được nhiều điều.

Viết về đồng bào dân tộc thiểu số, vùng cao dễ thì rất dễ, nhưng khó lại cũng rất khó. Đồng bào rất thật thà, chất phác, mến khách, tuy nhiên, nếu không hiểu rõ về văn hóa từng tộc người sẽ rất khó đề đồng bào sẵn lòng cởi mở và chia sẻ. Ví dụ khi đến nhà người Mông, Dao tuyệt đối không bao giờ xoa đầu trẻ em. Người dân quan niệm linh hồn trú ngụ ở trên đầu, người lạ sờ vào sẽ làm trẻ hoảng sợ, ốm đau. Hay nếu đến địa bàn của người Hà Nhì, cần quan sát kỹ trước nhà. Nếu thấy cắm cành lá xanh, cành gai hoặc đan phên hình mắt cáo, đó là dấu hiệu kiêng cấm người lạ vào nhà. Đặc biệt, bếp lửa của người dân tộc thiểu số vùng cao rất thiêng liêng. Tuyệt đối không giẫm chân, quay lưng về phía bếp hoặc đặt rác, đồ bẩn vào bếp...

*Mỗi chuyến đi là một bài tập

Một trong những chuyến đi cơ sở đọng lại trong tôi nhiều trăn trở đó là chuyến đi đến địa bàn vùng cao xã Tả Phời (cũ) vào năm 2021 lấy thông tin phục vụ cho loạt phản ánh truyền hình về hủ tục tảo hôn, hôn nhân cận huyết trên địa bàn.

Trải qua quãng đường núi nhỏ hẹp gập ghềnh cao vút dẫn đến thôn Láo Lý, ở đó, tôi gặp chị Châu Thị Hoàn, dân tộc Xa Phó vừa bước sang tuổi 28, nhưng tuổi trẻ đã không còn. Chị Hoàn lấy chồng rất sớm. Chồng chị là người có quan hệ họ hàng rất gần. Ở Láo Lý, không ít cặp vợ chồng có mối quan hệ họ hàng, thân tộc như thế, chỉ cần khác họ là người ta có thể lấy nhau.

Cả một thôn không thành lập được Chi hội Người cao tuổi, bởi hiện chỉ có một người bước qua được tuổi 60. Suốt 10 năm qua, cũng chỉ có duy nhất một thanh niên đủ điều kiện sức khỏe để trúng tuyển nghĩa vụ quân sự.

Nhưng ở đó tôi cũng gặp nhiều cán bộ, đảng viên tận tâm, tận lực từng bước giúp người dân xóa bỏ hủ tục, là tấm gương sáng, được nhân dân tin yêu, cảm phục. Điển hình như ông Phạm Huy Cảm - đảng viên ở thôn Phân Lân, xã Tả Phời được điều động đến làm Bí thư Chi bộ thôn Láo Lý. Ông kiên nhẫn đi từng ngõ, gõ từng nhà, kiên trì nói cho dân hiểu, dân tin về những hậu quả lâu dài của tình trạng hôn nhân cận huyết.

Sau chuyến đi ấy, tác phẩm truyền hình "Đẩy lùi khoảng tối hủ tục vùng cao Lào Cai" ra đời đã kể lại những khó khăn, khoảng tối và cả những điểm sáng của Láo Lý bằng hình ảnh thước phim chân thực nhất. Tác phẩm đã đạt giải B  Giải Báo chí TTXVN năm 2021.

Tôi nhận ra rằng, thành công từ những chuyến đi không chỉ là các bài báo, các giải thưởng mà mỗi chuyến đi là bài tập đáng ghi nhận rõ nhất về tâm huyết, trách nhiệm, sự thấu cảm của người làm báo với thời cuộc trong việc phản ánh các vấn đề nhức nhối trên địa bàn.

Công tác tại địa bàn miền núi, khó khăn thường trực nhất là tác nghiệp trong điều kiện thiên tai. Trong đó, tác nghiệp tại "rốn lũ" làng Nủ, xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên (cũ) là ấn tượng không thể phai mờ.

6 giờ sáng 10/9/2024, một quả "bom nước" đã biến làng quê người Tày yên bình với tiếng mõ trâu lốc cốc mỗi chiều thành bình địa. Cái chết ập đến khi những đứa trẻ chưa tròn giấc ngủ, khi những người lớn còn vướng mối bận tâm mong trời mau sáng để dọn dẹp nhà cửa, kiểm tra đồng ruộng vì lo nước lũ...

Khi vào đến hiện trường, tôi và các đồng nghiệp lòng trĩu nặng khi nhìn cảnh vật tan hoang đổ nát bên đường, nhưng nỗi đau mất mát càng thôi thúc chúng tôi không được lùi bước. Tuyến đường giao thông bị mưa lũ phá hủy, chúng tôi phải đi bộ qua các đoạn lầy lội trơn trưọt cao đến đầu gối. Trên đường di chuyển qua các cung đường núi với hàng trăm biển cảnh báo sạt lở, chúng tôi dặn nhau là phải cẩn thận ngước lên nhìn hiện trạng, nếu thấy ổn mới tiếp tục đi qua.

Có vất vả và cả nguy hiểm là vậy nhưng nghề báo cho tôi nhiều thứ, thậm chí nhiều hơn cả mong đợi. Bởi, nghề cho tôi được đi đến nhiều nơi mà nếu không làm báo thì tôi không được biết; cho tôi nhiều mối quan hệ, những người bạn thân thiết nếu chỉ ngồi một chỗ thì sẽ không bao giờ có. Và sẽ thiệt thòi biết bao khi không có những chuyến công tác xa nhà như thế này. Bởi, sau mỗi chuyến đi, có nỗi trăn trở nhưng cũng có niềm vui khi trở lại những mảnh đất hồi sinh kỳ diệu sau thiên tai, minh chứng sống động cho tinh thần đoàn kết đùm bọc của nhân dân cả nước và sự quan tâm sâu sát của Đảng, Nhà nước đến với các bản làng bị thiệt hại do mưa lũ.

Sau mỗi chuyến đi là những bài báo được đăng, tôi cũng cảm thấy bản thân mình có ích vì đưa được thông tin đến với bạn đọc không chỉ một người mà đến với hàng chục triệu người. Những chuyến đi cho tôi những trải nghiệm thú vị trong cuộc sống, để "hiểu mình, hiểu đời", biết cảm thông, sẻ chia và gần gũi hơn với những cảnh đời bất hạnh.

Tôi luôn tâm niệm, báo chí ngày nay không chỉ là tốc độ mà còn là cuộc đua ai chỉ ra chính xác nhất chuyện gì đang xảy ra. Với sự bùng nổ của công nghệ thông tin, sự trợ giúp của AI, nhà báo càng phải biết kể chuyện, tìm ra cách viết thật "chạm" để mang đến cảm xúc lớn lao cho độc giả. Và để làm được điều đó, bắt buộc nhà báo phải xuống hiện trường, đi cơ sở, có mặt tại các điểm nóng. Bởi trải nghiệm thực tế và chiều sâu quan sát tại hiện trường sẽ giúp mỗi tác phẩm báo chí mang một sức hút riêng, không chỉ chân thực, thời sự mà còn thấm đẫm tinh thần nhân văn, là cầu nối đưa những tâm tư, nguyện vọng của nhân dân đến với Đảng, Nhà nước và ngược lại..