Năng lực số - đột phá chiến lược nâng tầm giáo dục và đào tạo trong kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang tái định hình mạnh mẽ mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, phát triển năng lực số không còn là yêu cầu riêng của công nghệ, mà đã trở thành điều kiện nền tảng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới giáo dục và tạo dựng sức cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Đây cũng là nội dung quan trọng được nêu ra tại Hội thảo khoa học quốc tế Năng lực số - Đòn bẩy các cơ sở giáo dục và đào tạo trong kỷ nguyên mới diễn ra sáng 21/5 tại Hà Nội. Hội thảo do Trường Cao đẳng Thương mại và Du lịch Hà Nội phối hợp với Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), Hiệp hội Khởi nghiệp Quốc gia cùng nhiều cơ quan, tổ chức trong nước và quốc tế tổ chức.

"Hệ điều hành tư duy" của con người hiện đại

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS Đinh Việt Hòa (Chủ tịch Hiệp hội Khởi nghiệp Quốc gia) cho rằng, thế giới đang bước vào "một giao lộ lịch sử", nơi những biến thiên của công nghệ không còn được tính bằng thập kỷ mà bằng từng chu kỳ vòng lặp của các thuật toán trí tuệ nhân tạo, của kỷ nguyên dữ liệu lớn và điện toán đám mây.

Theo ông, trong không gian này, năng lực số đã vượt xa giới hạn của một kỹ năng sử dụng công cụ thông thường để trở thành "hệ điều hành tư duy" của con người hiện đại. "Nó là khả năng phân tích đa chiều, là sự thích ứng linh hoạt, là trí tuệ cảm xúc trên không gian mạng để con người không bị chìm đắm hay dẫn dắt bởi máy móc, mà ngược lại, biết sử dụng thuật toán để kiến tạo nên những giá trị nhân văn sâu sắc" - TS Hòa nhấn mạnh.

Từ góc nhìn giáo dục, Chủ tịch Hiệp hội Khởi nghiệp Quốc gia cho rằng năng lực số không chỉ là việc bổ sung thêm một môn học trong chương trình đào tạo, mà chính là "đòn bẩy vĩ đại nhất" để tái cấu trúc toàn diện triết lý sư phạm, phá vỡ những giới hạn của lớp học truyền thống, hướng tới nền giáo dục cá nhân hóa và bình đẳng hơn.

Đặc biệt, ông nhấn mạnh vai trò của giáo dục trong việc hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp quốc gia. Theo đó, mọi "kỳ lân công nghệ" trong tương lai đều đang được nuôi dưỡng từ chính những giảng đường hôm nay. "Năng lực số chính là chiếc chìa khóa vạn năng để biến thanh niên từ những người tiêu thụ tài nguyên số thụ động trở thành những nhà khởi nghiệp kiến tạo tương lai" - ông khẳng định.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, các cơ sở giáo dục và đào tạo được nhìn nhận không chỉ là nơi truyền đạt tri thức mà còn phải trở thành bệ phóng khởi nghiệp, nơi hình thành nguồn nhân lực số có khả năng thích ứng với nền kinh tế tri thức.

Từ góc nhìn quốc tế, Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Thổ Nhĩ Kỳ tại Việt Nam Korhan Kemik nhận định, chuyển đổi số hiện nay đã vượt khỏi phạm vi của một chương trình công nghệ đơn thuần để trở thành ưu tiên chiến lược quốc gia, gắn trực tiếp với khả năng chống chịu kinh tế, giáo dục, an ninh mạng, hòa nhập xã hội và năng lực cạnh tranh quốc tế.

Theo ông, những quốc gia thành công trong chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở việc áp dụng công nghệ mới, mà còn phải "tái thiết kế hệ thống quản trị, củng cố nguồn nhân lực và chuẩn bị cho xã hội hướng tới tương lai".

Từ kinh nghiệm của Thổ Nhĩ Kỳ, Đại sứ Korhan Kemik đưa ra nhiều bài học đáng chú ý như cần có cam kết chính trị mạnh mẽ ở cấp cao nhất; xây dựng chiến lược quốc gia thống nhất; tích hợp an ninh mạng trong mọi sáng kiến số; coi phát triển nguồn nhân lực quan trọng không kém đầu tư công nghệ; đồng thời khẳng định các cơ sở giáo dục và đào tạo giữ vai trò trung tâm trong việc xây dựng xã hội số bền vững.

Ông cũng nhấn mạnh, trong môi trường công nghệ thay đổi nhanh chóng, các quốc gia không chỉ cần nhanh chóng áp dụng công nghệ mà còn phải sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, bảo đảm hòa nhập số, quản trị đạo đức, bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng và cơ hội tiếp cận bình đẳng cho mọi người. "Tương lai số cần mang tính đổi mới nhưng đồng thời cũng phải lấy con người làm trung tâm" - Đại sứ Korhan Kemik nhấn mạnh.

Đổi mới giáo dục để tạo nền tảng phát triển bền vững

Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS Trịnh Thị Thu Hà (Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Thương mại và Du lịch Hà Nội) cho rằng, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cùng AI và công nghệ số đang mở ra cơ hội lớn cho các quốc gia đang phát triển như Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Theo bà, để hiện thực hóa mục tiêu đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được Đảng, Nhà nước xác định là các đột phá chiến lược trong nhiều chủ trương lớn, nổi bật là Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Dẫn số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), TS Hà cho biết quy mô giá trị tăng thêm của kinh tế số Việt Nam năm 2025 ước đạt khoảng 72,1 tỷ USD, gấp 1,64 lần so với năm 2020; tỷ trọng kinh tế số trong GDP tăng từ 12,87% năm 2021 lên khoảng 14,02% năm 2025. Tốc độ tăng trưởng kinh tế số năm 2025 đạt khoảng 18,4% - mức cao nhất trong giai đoạn 2021 - 2025. Việt Nam cũng thuộc nhóm 10 quốc gia có tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, theo chuyên gia này, sự phát triển nhanh về hạ tầng và chính sách vẫn đang đứng trước một "điểm nghẽn" lớn là nền tảng nhân lực số còn yếu. "Khi giáo dục và đào tạo chưa kịp đổi mới để hình thành năng lực số cho mọi người thì mọi nỗ lực về đầu tư hạ tầng và công nghệ số sẽ không phát huy hết giá trị, nhanh nhưng chưa bền vững" - TS Hà nói.

Từ thực tế đó, hội thảo nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng phát triển năng lực số một cách toàn diện. Theo Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo về "Khung năng lực số cho người học", năng lực số được xác định là khả năng sử dụng công nghệ số để hoàn thành nhiệm vụ hoặc giải quyết các vấn đề trong thực tiễn.

Đối với giáo dục đại học và cao đẳng, phát triển năng lực số được xem là nhiệm vụ cốt lõi, trọng tâm, đòi hỏi các cơ sở giáo dục và đào tạo phải chuyển mạnh sang ứng dụng toàn diện AI và công nghệ số trong quản trị, quản lý đào tạo, đổi mới phương pháp giảng dạy, xây dựng chương trình và phát triển công nghệ giáo dục.

Theo Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Thương mại và Du lịch Hà Nội, năng lực số không chỉ giúp đổi mới phương pháp dạy và học, cải thiện hiệu quả quản lý, mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục mà còn thúc đẩy hợp tác, phát triển và nâng cao năng lực cho đội ngũ giảng viên, sinh viên. "Năng lực số là động lực then chốt để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng đào tạo, từng bước đưa nền giáo dục Việt Nam tiệm cận và ngang tầm các nước trong khu vực và trên thế giới" - bà nhấn mạnh.

Hội thảo cũng được tổ chức với nhiều mục tiêu quan trọng như tăng cường chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về phát triển năng lực số; kết nối cơ quan quản lý, nhà trường, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế; triển khai sâu rộng phong trào học tập số theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và "Khung năng lực số"; đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực số cho các cơ sở giáo dục và đào tạo.

Ban tổ chức cho biết, hội thảo đã nhận được gần 200 bài tham luận từ 72 trường đại học, 13 trường cao đẳng và 15 viện nghiên cứu, tập trung vào các nhóm vấn đề như khung chính sách và quản trị giáo dục số; phát triển năng lực số cho giảng viên và sinh viên; ứng dụng AI trong dạy học và quản trị giáo dục; xây dựng hệ sinh thái giáo dục số; hợp tác doanh nghiệp - nhà trường; an toàn số, đạo đức số và bảo vệ dữ liệu; phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Đặc biệt, "phát triển năng lực số không chỉ là yêu cầu của chuyển đổi số giáo dục, mà còn là nền tảng để xây dựng con người sáng tạo, thích ứng và hội nhập trong kỷ nguyên mới" - thông điệp của hội thảo cũng cho thấy yêu cầu cấp thiết về một chiến lược phát triển con người song hành cùng tiến trình chuyển đổi số quốc gia.