Một không gian văn hóa thấm đẫm "tinh thần Tô Hoài"

Không gian lưu niệm nhà văn Tô Hoài tại số 21B Đoàn Nhữ Hài (Hà Nội) vừa được ra mắt ít ngày trước, không đơn thuần là nơi trưng bày hiện vật hay gợi lại ký ức về một cây đại thụ của nền văn học Việt Nam hiện đại. 

Đằng sau không gian này là một lựa chọn có ý thức: để di sản văn chương của Tô Hoài không nằm lại trong hoài niệm, mà tiếp tục hiện diện, đối thoại và lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Nhà lưu niệm do gia đình nhà văn Tô Hoài xây dựng, được tổ chức như một không gian văn hóa mở, trưng bày hệ thống hiện vật, tư liệu, hình ảnh về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn, kết hợp với mô hình phòng trà ca nhạc, quán cà phê.

Để ký ức sống mãi

Với ông Nguyễn Phương Vũ (con trai cố nhà văn Tô Hoài), việc xây dựng nhà lưu niệm không bắt đầu từ những động lực lớn lao về di sản hay trách nhiệm xã hội, mà từ mối quan hệ gần gũi nhất: bố - con.

"Động lực để xây dựng không gian văn hóa này, trước hết và thôi thúc nhất, đó là tình cảm của một người con dành cho người bố của mình. Không có lý do gì phức tạp, cầu kỳ cả, rất mộc mạc: đó là bố tôi. Và một may mắn hơn nữa, ông lại là một nhà văn có một chút tên tuổi" - ông khiêm tốn bày tỏ.

Từ tình cảm riêng tư này, ông Vũ dần nhận ra một trách nhiệm lớn hơn, ký ức về Tô Hoài không chỉ thuộc về gia đình, mà còn là hoài niệm chung của nhiều thế hệ bạn đọc. Việc xây dựng nhà lưu niệm, vì thế, không dừng lại ở ý nghĩa tưởng nhớ, mà hướng tới lưu giữ và lan tỏa.

Dẫu chỉ là "không gian văn hóa nho nhỏ", nhưng con đường để có được nhà lưu niệm hiện nay là cả một quá trình ấp ủ lâu dài. Ông Vũ thừa nhận, việc làm muộn khiến ông từng có cảm giác ân hận với bố. Song chính sự muộn này lại đem đến cho ông một lợi thế quan trọng, đó là được quan sát, được rút kinh nghiệm từ thực tế ở nhiều nhà lưu niệm khác, để lựa chọn một cách làm riêng: không chỉ trưng bày hiện vật, mà là phục dựng lại đời sống của Tô Hoài một cách tối đa.

"Tôi giữ lại tất cả những gì thuộc về ông, từ những thứ nhỏ nhất như cuộn chỉ, kim khâu… Tôi muốn phục dựng lại toàn bộ không gian sống của ông, để khi bước vào đây, chúng ta vẫn hình dung ra ông đang hiện diện".

Không gian sống và làm việc của nhà văn Tô Hoài lúc sinh thời vì thế hiện lên gần như nguyên vẹn, như thể chưa từng có một sự chia cách. Đó là bàn làm việc với những bản thảo, bút, kính, là nơi tiếp khách với bộ bàn ghế mây quen thuộc, là tủ sách đã ngả màu thời gian... "Có nhiều thứ tôi phải phục dựng. Ví dụ như không gian bàn làm việc của ông. Ngày xưa ông có treo lồng chim thì bây giờ tôi cũng sẽ treo lại lồng chim" - ông cho hay - "Tức là tất cả những gì trong không gian sống ngày xưa của ông, có thể nay được sắp đặt trong một không gian khác, nhưng về cốt lõi thì vẫn như lúc ông còn sống".

"Sự ra đi của ông, tôi chỉ nghĩ là một chuyến công tác thôi! Và bây giờ chúng tôi làm những việc để chuyến công tác ấy trở nên gần hơn, tức là sự hiện diện của ông trong đời sống hằng ngày" - ông bày tỏ - "Bố tôi là một người rất đáng kính, không chỉ trong quan hệ bố con mà đáng kính về mọi mặt. Những gì chúng tôi làm được cũng là để truyền lại cho gia đình, cho con cháu những giá trị mà cuộc sống này cần".

Chính từ tư duy này, việc bổ sung quán cà phê, chương trình âm nhạc, những cuộc trò chuyện văn chương không làm mất đi sự lắng đọng của không gian tưởng niệm, mà là cách để không gian này có sức sống một cách tự nhiên. "Mục đích của tôi không phải là kinh doanh. Tôi làm việc này là vì bố tôi, để lưu giữ và lan tỏa hình ảnh, cuộc đời, sự nghiệp của ông đến với mọi người" - ông Vũ nhấn mạnh.

Ông Vũ cũng cho biết, nhà lưu niệm Tô Hoài hiện mới hoàn thiện ở bước đầu và sẽ tiếp tục được bổ sung, hoàn chỉnh trong thời gian tới. "Kế hoạch của tôi là làm cho nó hoàn chỉnh hơn, có ý nghĩa sâu sắc hơn, và điều quan trọng nhất là tạo được sự lắng đọng. Tôi muốn mỗi người khi bước chân đến đây đều có sự lắng đọng".

Một "tinh thần Tô Hoài" ngập tràn

Đứng trong không gian nhà lưu niệm Tô Hoài, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều (Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam) nhìn thấy ở đó không chỉ là công sức của một gia đình, mà là sự hiện diện rõ rệt của một tinh thần văn hóa. "Trong không gian đầy khiêm nhường này, tinh thần của Tô Hoài ngập tràn mọi nơi. Đó là tinh thần sống của ông, tinh thần sáng tạo của ông và tinh thần rất con người của Tô Hoài".

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều cũng không quên nhắc lại những ký ức xúc động về nhà văn Tô Hoài. "Tôi từng đi một vài chuyến đi với cụ, nghe cụ nói rất nhẹ nhàng, rất dí dỏm nhưng đầy sâu sắc. Những điều tốt đẹp trong sáng tạo và trong đời sống của tôi, nếu có, thì đó là tôi học được từ cụ Tô Hoài, từ các cụ Kim Lân, Nguyễn Đình Thi và nhiều nhà văn tiền bối khác" - ông kể.

Theo ông, nhà văn Tô Hoài là người đã mang lại một vẻ đẹp lớn lao trong đời sống, trong lẽ sống của một con người và trong sự sáng tạo của một nhà văn.

"Có những câu chuyện cụ viết từ khi chúng tôi chưa sinh ra, nhưng đến hôm nay vẫn còn giá trị, không chỉ cho cá nhân tôi, mà cho con tôi, cho cháu tôi và cho tất cả chúng ta. Bởi vì tất cả những gì Tô Hoài viết đều đi về phía con người, vì con người, tạo ra vẻ đẹp của con người và chống lại tất cả những gì phi nhân tính, phi văn hóa" - ông Thiều nhấn mạnh - "Tên tuổi Tô Hoài là một di sản, là một giá trị".

Từ những giá trị di sản mà Tô Hoài để lại, ông Thiều cho rằng việc lan tỏa và phát huy giá trị của nhà lưu niệm của ông cần sự góp sức từ nhiều phía.

"Khi đã có nhà lưu niệm Tô Hoài, Hội Nhà văn Việt Nam sẽ phải đồng hành cùng gia đình, và thành phố Hà Nội cũng phải có trách nhiệm với những không gian văn hóa như vậy trong nhiều nghĩa khác nhau" - ông chia sẻ - "Để các bạn đọc, các nhà văn thế hệ sau, những người yêu quý Tô Hoài có thể đến đây, có khi chỉ uống một ly cà phê, nghe một bản nhạc, nhưng quan trọng hơn là để hồi phục lại toàn bộ những ký ức của mình về nhà văn".

Mặt khác, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cũng cho rằng việc phát huy không gian lưu niệm Tô Hoài không chỉ để gìn giữ một địa chỉ văn hóa, mà là tiếp tục nuôi dưỡng những giá trị mà nhà văn đã để lại.

"Mỗi người đến đây sẽ là một thành viên của không gian này, cùng đóng góp, cùng lan tỏa, để làm cho những giá trị của cuộc đời và của sáng tạo của nhà văn Tô Hoài tiếp tục được sống. Khi đó, những giá trị ấy mới thật sự có ý nghĩa, và tôi nghĩ rằng khi đó, những nhà văn, những nghệ sĩ lớn của đất nước đã khuất sẽ có thể yên lòng và mỉm cười ở một nơi nào đó rất xa" - ông bày tỏ.