Brazil chưa bao giờ thiếu những nghệ sĩ sân cỏ. Từ Pelé, Zico, Romário cho tới Ronaldinho hay Neymar, mỗi thế hệ đều sản sinh ra những cầu thủ khiến khán giả say mê bởi kỹ thuật và trí tưởng tượng. Nhưng nếu hỏi người Brazil đâu là cầu thủ mang lại niềm vui thuần khiết nhất cho bóng đá, rất nhiều người sẽ không chọn Pelé. Cái tên thường được nhắc đến là Garrincha.

Ông không sở hữu hình thể lý tưởng của một vận động viên chuyên nghiệp. Trái lại, Garrincha sinh ra với cơ thể dị dạng: cột sống gặp vấn đề, chân phải ngắn hơn chân trái khoảng 6 cm, hai đầu gối lệch nhau và dáng đi xiêu vẹo. Các bác sĩ từng khẳng định cậu bé ấy khó có thể chơi thể thao bình thường, chứ chưa nói đến bóng đá đỉnh cao.

Thế nhưng, nghịch lý lớn nhất của lịch sử bóng đá nằm ở chỗ chính đôi chân méo mó ấy lại tạo ra một trong những nghệ sĩ rê bóng vĩ đại nhất mọi thời đại.

Người Brazil gọi ông là "Alegria do Povo" (Niềm vui của nhân dân). Nhưng biệt danh đẹp nhất dành cho Garrincha có lẽ là "Anjo das Pernas Tortas" (Thiên tài chân cong).

Đó không chỉ là một mỹ từ dành cho tài năng thiên bẩm, mà còn là hình ảnh tượng trưng cho vẻ đẹp kỳ lạ của bóng đá Brazil: ngẫu hứng, tự do và đầy cảm xúc.

Bóng đá của trẻ con

Tên thật của Garrincha là Manuel Francisco dos Santos, sinh ngày 28/10/1933 tại Pau Grande, một thị trấn nhỏ thuộc bang Rio de Janeiro. Ông lớn lên trong một gia đình nghèo có tới 15 anh chị em. Cuộc sống lam lũ khiến bóng đá với Garrincha ban đầu chỉ là thú vui trên những bãi đất trống sau giờ làm tại nhà máy dệt địa phương.

Biệt danh "Garrincha" xuất hiện từ thuở nhỏ. Đó là tên một loài chim nhỏ vùng Brazil, nhanh nhẹn và tinh quái. Manuel rất thích săn loài chim này nên gia đình gọi luôn ông bằng cái tên ấy. Không ai ngờ rằng "Garrincha" về sau sẽ trở thành một biểu tượng vượt ra ngoài khuôn khổ bóng đá.

Điều đặc biệt là Garrincha đến với bóng đá chuyên nghiệp khá muộn. Ông không được đào tạo bài bản từ nhỏ như nhiều tài năng khác. Hơn nữa, hình thể dị dạng khiến các CLB lớn ở Rio de Janeiro ban đầu đều từ chối ông. Flamengo, Fluminense hay Vasco da Gama không tin một cầu thủ có đôi chân cong vòng kiềng lại đủ khả năng thi đấu đỉnh cao.

Bước ngoặt đến vào năm 19 tuổi, khi Garrincha tới thử việc tại Botafogo. Trong buổi tập hôm ấy, người trực tiếp đối đầu với ông là Nílton Santos, hậu vệ huyền thoại của bóng đá Brazil.

Chỉ sau ít phút, Nílton Santos hiểu rằng mình đang chứng kiến điều đặc biệt. Chàng trai gầy gò với dáng chạy kỳ lạ liên tục rê bóng qua ông bằng những động tác đơn giản nhưng không thể đoán trước. Sau buổi tập, Nílton Santos lập tức đề nghị ban lãnh đạo Botafogo ký hợp đồng với Garrincha.

Đó là một trong những quyết định quan trọng nhất lịch sử bóng đá Brazil.

Ngay trận ra mắt Botafogo, Garrincha lập hat-trick vào lưới Bonsucesso. Các khán đài Rio de Janeiro nhanh chóng phát cuồng vì cầu thủ số 7 với những pha rê bóng như đang trêu đùa hậu vệ đối phương.

Điều khiến Garrincha trở nên đặc biệt nằm ở sự phi logic trong cách ông chơi bóng.

Ai cũng biết ông thích ngoặt sang phải.

Nhưng không ai cản được.

Garrincha thường đứng đối diện hậu vệ, lắc vai, đổi nhịp rồi bất ngờ tăng tốc. Đôi chân lệch nhau tạo ra trọng tâm rất khác thường, khiến các chuyển động của ông trở nên khó phán đoán. Chính sự mất cân đối về cơ thể lại giúp Garrincha sở hữu khả năng đổi hướng hiếm thấy.

Nhiều hậu vệ thừa nhận họ biết chính xác Garrincha định làm gì, nhưng cơ thể vẫn không thể phản ứng kịp.

Ông không rê bóng theo kiểu tối ưu hóa hiệu quả như bóng đá hiện đại. Garrincha rê bóng vì bản năng, vì niềm vui và đôi khi đơn giản là để mua vui cho khán giả. Có những tình huống ông vượt qua đối thủ rồi cố tình dừng lại chờ người đó đứng dậy để tiếp tục rê qua lần nữa.

Đó là thứ bóng đá đường phố Brazil nguyên bản nhất, thứ bóng đá mà người Brazil gọi là "futebol moleque" – bóng đá của trẻ con, nơi trí tưởng tượng và cảm hứng được đặt cao hơn mọi khuôn mẫu chiến thuật.

Đôi chân cong tạo ra thiên tài rê bóng

Garrincha thường được xem là cầu thủ chạy cánh phải hay nhất lịch sử bóng đá. Nhưng định nghĩa vị trí với ông thực ra không quá quan trọng. Điều khiến ông trở nên bất tử nằm ở cách ông biến bóng đá thành nghệ thuật trình diễn.

Trong thời kỳ bóng đá còn thiên về sức mạnh và tính trực diện, Garrincha mang tới cảm giác khác hẳn. Ông chơi bóng như một nghệ sĩ samba đang ngẫu hứng trên đường phố Rio de Janeiro.

Những pha đi bóng của Garrincha có vẻ lặp lại nhưng lại không thể ngăn cản. Ông thường kéo bóng sang phải, đảo người rồi bất ngờ đổi hướng hoặc tăng tốc vượt qua hậu vệ. Chính cấu trúc cơ thể bất thường khiến các chuyển động của Garrincha trở nên rất khó đọc.

Ông gần như không cần đến những kỹ thuật phức tạp theo kiểu biểu diễn. Sự lợi hại của Garrincha nằm ở nhịp điệu và khả năng đánh lừa đối phương.

Huấn luyện viên Zezé Moreira từng cố gắng sửa thói quen rê bóng quá nhiều của Garrincha. Trong một buổi tập, ông đặt chiếc ghế giữa sân và yêu cầu các cầu thủ chỉ cần rê qua rồi tạt bóng ngay.

Garrincha làm đúng yêu cầu.

Nhưng sau khi vượt qua chiếc ghế, ông còn cố đá bóng xuyên qua "hai chân" của nó rồi mới thực hiện quả tạt.

Câu chuyện ấy phản ánh chính xác con người Garrincha: không thích bị ràng buộc và gần như không thể bị đặt vào khuôn khổ chiến thuật cứng nhắc.

Tuy nhiên, nói Garrincha chỉ biết rê bóng là thiếu công bằng. Ông sở hữu khả năng tạt bóng cực kỳ chính xác, đặc biệt là những đường căng ngang dành cho Vavá ở World Cup 1958. Ngoài ra, Garrincha còn có những cú sút xoáy rất mạnh với quỹ đạo cong đặc trưng, thường được gọi là "banana shot".

Trong màu áo Botafogo, Garrincha ghi 245 bàn sau hơn 600 trận đấu và giúp đội bóng giành ba chức vô địch bang Rio de Janeiro. Nhưng giá trị lớn nhất của ông không nằm ở những con số thống kê.

Khán giả tới sân để được xem Garrincha chơi bóng.

Ông khiến những trận đấu trở thành lễ hội.

Hai kỳ World Cup huyền thoại

World Cup 1958 tại Thụy Điển đánh dấu bước ngoặt lớn trong lịch sử bóng đá Brazil. Đó là lần đầu tiên Selecao vô địch thế giới, với thế hệ tấn công huyền thoại gồm Didi, Vavá, Zagallo, Garrincha và Pelé 17 tuổi.

Garrincha ban đầu không đá chính ở hai trận đầu tiên. Nhưng tới trận gặp Liên Xô, mọi thứ thay đổi hoàn toàn.

Ngay những phút đầu, ông rê bóng qua liên tiếp hai hậu vệ rồi tung cú sút dội cột dọc. Màn trình diễn ấy khiến cả thế giới kinh ngạc. Từ thời điểm đó, Garrincha trở thành lựa chọn không thể thay thế của Brazil.

Ở trận chung kết thắng Thụy Điển 5-2, chính Garrincha là người tạo ra hai bàn đầu tiên cho Brazil. Ông được bầu vào đội hình tiêu biểu của giải và cùng Pelé tạo nên cặp đôi tấn công được xem là huyền thoại bậc nhất lịch sử World Cup.

Tuy nhiên, World Cup 1962 tại Chile mới thực sự là giải đấu biến Garrincha thành biểu tượng bất tử.

Brazil bước vào giải với tư cách đương kim vô địch và tiếp tục được đánh giá cao. Nhưng ở vòng bảng, Pelé dính chấn thương và phải nghỉ hết phần còn lại của giải đấu. Trọng trách đè nặng lên Garrincha.

Ông đáp lại theo cách không ai có thể quên.

Tại tứ kết gặp Anh, Garrincha ghi hai bàn trong chiến thắng 3-1. Ở bán kết gặp chủ nhà Chile, ông tiếp tục ghi thêm hai bàn khác và kiến tạo cho Vavá lập công. Báo chí Chile sau trận đấu đăng dòng tít nổi tiếng: "Garrincha đến từ hành tinh nào?"

Đó là giai đoạn Garrincha chơi thứ bóng đá gần như vượt khỏi mọi giới hạn logic.

Ông rê bóng như đang nhảy samba, khiến hậu vệ đối phương liên tục trượt ngã và mất phương hướng. Khán giả trên khán đài, kể cả những người không ủng hộ Brazil, cũng phải đứng dậy vỗ tay.

Brazil bảo vệ thành công chức vô địch World Cup, còn Garrincha giành Quả bóng vàng cho cầu thủ xuất sắc nhất giải.

Cho đến hôm nay, nhiều người Brazil vẫn tin rằng màn trình diễn của Garrincha ở World Cup 1962 là hay nhất lịch sử bóng đá.

Điều đặc biệt là ở Brazil, Garrincha đôi khi còn được yêu mến hơn cả Pelé.

Pelé là biểu tượng của chiến thắng và sự hoàn hảo.

Garrincha lại đại diện cho niềm vui, sự tự do và bản sắc đường phố Brazil.

Sân Maracanã đặt tên phòng thay đồ đội chủ nhà theo Garrincha chính là minh chứng rõ ràng nhất cho vị thế đặc biệt ấy.

Thiên tài không hoàn hảo 

Cuộc đời Garrincha trên sân cỏ đẹp bao nhiêu thì ngoài đời lại nhiều bi kịch bấy nhiêu.

Ông nghiện rượu từ khá sớm, một phần vì ảnh hưởng từ người cha. Danh tiếng, tiền bạc và những cuộc vui khiến cuộc sống cá nhân của Garrincha ngày càng mất kiểm soát. Mối quan hệ với nữ ca sĩ nổi tiếng Elza Soares từng gây tranh cãi lớn tại Brazil, dù đó cũng là tình yêu sâu đậm nhất đời ông.

Trong khi đó, đôi chân từng tạo nên phép màu bắt đầu suy sụp vì chấn thương.

Garrincha liên tục gặp vấn đề ở đầu gối nhưng không muốn phẫu thuật. Ông chọn cách tiêm thuốc giảm đau để tiếp tục thi đấu. Về sau, chính Garrincha thừa nhận đây là một trong những quyết định khiến ông hối tiếc nhất.

Cuộc phẫu thuật đầu gối năm 1964 giúp Garrincha giảm đau phần nào, nhưng ông không bao giờ còn là chính mình. Khả năng bứt tốc suy giảm nghiêm trọng, những pha đi bóng mất dần sự thanh thoát. Ông không còn tập luyện đều đặn và bắt đầu chìm sâu hơn vào rượu.

Botafogo chia tay Garrincha năm 1965. Những năm cuối sự nghiệp, ông phiêu bạt qua nhiều CLB như Corinthians hay Flamengo nhưng chỉ còn là cái bóng của quá khứ.

World Cup 1966 trở thành dấu chấm hết cho sự nghiệp quốc tế của Garrincha khi Brazil bị loại ngay từ vòng bảng.

Dù vậy, vẫn có một thống kê mang màu sắc huyền thoại: đội tuyển Brazil chưa từng thua trận nào khi Pelé và Garrincha cùng đá chính.

Sau khi giải nghệ năm 1972, cuộc sống của Garrincha rơi vào khủng hoảng. Ông tiêu gần hết tài sản, sức khỏe suy kiệt vì nghiện rượu và sống trong cô độc những năm cuối đời.

Ngày 20/1/1983, Garrincha qua đời ở tuổi 49 do biến chứng liên quan đến chứng nghiện rượu kéo dài.

Cái chết của ông khiến Brazil bàng hoàng. Hàng triệu người đã xuống đường tiễn biệt Garrincha từ sân Maracanã tới Pau Grande. Trên bia mộ của ông có dòng chữ:

"Ở đây yên nghỉ người từng là niềm vui của nhân dân".

Đó có lẽ là lời tổng kết chính xác nhất cho cuộc đời Garrincha.

Ông không phải cầu thủ hoàn hảo nhất lịch sử bóng đá. Ông cũng không sở hữu bộ sưu tập danh hiệu đồ sộ nhất. Nhưng rất ít người từng mang lại niềm vui lớn lao cho khán giả như Garrincha.

"Thiên tài chân cong" là nghịch lý đẹp nhất mà bóng đá từng tạo ra: một con người khiếm khuyết về thể xác lại có thể chơi thứ bóng đá tự do và đẹp đẽ đến vậy.