Tốc độ bùng nổ, khả năng xuyên phá mạnh mẽ cùng bản năng săn bàn đáng sợ giúp Jairzinho trở thành nỗi ám ảnh với các hàng phòng ngự ở giai đoạn đỉnh cao sự nghiệp. Chính vì vậy, người Brazil đặt cho ông biệt danh "O Furacão" (Cơn lốc đường biên).

Dù từng tham dự ba kỳ World Cup liên tiếp vào các năm 1966, 1970 và 1974, di sản lớn nhất của Jairzinho vẫn gắn liền với mùa hè Mexico 1970. Tại giải đấu ấy, ông ghi bàn trong mọi trận đấu của Brazil trên đường lên ngôi vô địch, thành tích cho đến nay vẫn là một trong những cột mốc khó tái lập nhất lịch sử World Cup.

Người kế thừa Garrincha

Jair Ventura Filho sinh ngày 25/12/1944 tại Rio de Janeiro. Gia đình ông chuyển tới khu General Severiano vào cuối thập niên 1950, nơi đặt đại bản doanh của Botafogo. Chính tại đây, Jairzinho bắt đầu hành trình bóng đá khi gia nhập đội trẻ CLB lúc mới 13 tuổi, đồng thời làm công việc nhặt bóng cho đội một.

Thần tượng lớn nhất của Jairzinho là Garrincha, huyền thoại chạy cánh từng đưa Brazil tới hai chức vô địch World Cup liên tiếp vào các năm 1958 và 1962. Khi được đôn lên đội một Botafogo năm 1960 ở tuổi 15, Jairzinho thường phải chơi lệch trái hoặc đá tiền đạo bởi cánh phải vẫn thuộc về Garrincha. Tuy nhiên, mỗi khi đàn anh vắng mặt, ông lại được kéo sang hành lang phải và nhanh chóng cho thấy tiềm năng đặc biệt.

Khác với Garrincha, người nổi tiếng bởi những pha rê bóng đầy ngẫu hứng sát đường biên, Jairzinho chơi trực diện hơn. Ông thường tăng tốc mạnh mẽ vào khoảng trống phía sau hàng thủ đối phương, tận dụng nền tảng thể lực sung mãn cùng thân hình săn chắc để áp đảo hậu vệ. Sự kết hợp giữa tốc độ, sức mạnh và khả năng dứt điểm khiến ông trở thành mẫu cầu thủ chạy cánh đi trước thời đại.

Đến năm 1965, Jairzinho đã chiếm vị trí chính thức ở Botafogo và được xem là một trong những tài năng sáng giá nhất Brazil. Ông thi đấu cùng những tên tuổi lớn như Gerson, Mario Zagallo và Garrincha trong giai đoạn CLB này vẫn còn duy trì vị thế hàng đầu bóng đá Brazil.

Năm 1968 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của Jairzinho. Khi Garrincha rời Botafogo, ông chính thức tiếp quản cánh phải ở cả cấp CLB lẫn đội tuyển quốc gia. Cùng năm đó, Botafogo giành Campeonato Carioca, Taça Guanabara và sau đó vô địch giải quốc gia Brazil. Jairzinho đóng vai trò nổi bật với khả năng ghi bàn ổn định và những pha bứt tốc giàu sức công phá.

Trong màu áo Botafogo, ông ghi 186 bàn sau 416 trận, nằm trong nhóm những chân sút xuất sắc nhất lịch sử CLB. Một trong những màn trình diễn đáng nhớ nhất của Jairzinho là cú hat-trick vào lưới Flamengo trong chiến thắng 6-0 năm 1972, trận đấu vẫn được người hâm mộ Botafogo nhắc lại như một trong những ký ức đẹp nhất của đội bóng.

Phong cách chơi bóng đi trước thời đại

Biệt danh "Cơn lốc đường biên" không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Jairzinho sở hữu phong cách thi đấu hiếm thấy vào thời điểm bóng đá thế giới vẫn ưu tiên các tiền đạo cánh thiên về kỹ thuật và bám biên truyền thống. Ông không chỉ rê bóng mà còn trực tiếp tạo ra áp lực bằng những pha tăng tốc xuyên thẳng vào trung lộ.

Jairzinho có thể chơi ở nhiều vị trí trên hàng công, từ tiền đạo cánh, trung phong cho tới hộ công. Dù vậy, vị trí làm nên tên tuổi của ông vẫn là hành lang phải, nơi ông phát huy tối đa tốc độ, khả năng bứt tốc ở quãng ngắn và những cú dứt điểm có lực rất mạnh.

Các hậu vệ thời đó thường phải sử dụng hai người để theo kèm Jairzinho. Tuy nhiên, việc ngăn cản ông không hề dễ dàng. Ngoài tốc độ, ông còn sở hữu nền tảng thể chất vượt trội, có thể tì đè và duy trì thăng bằng tốt trong các pha va chạm. Chính điều đó khiến những tình huống tăng tốc của Jairzinho luôn tạo ra cảm giác đầy đe dọa.

Tostao, đồng đội của ông tại các kỳ World Cup 1966 và 1970, từng nhận xét rằng Jairzinho có nhiều nét tương đồng với Neymar trong cách bó vào trung lộ và kết thúc tình huống. Tuy nhiên, ông mạnh hơn và trực diện hơn rất nhiều. Những đường chuyền dài hướng về phía Jairzinho thường lập tức biến thành cơ hội nguy hiểm nhờ tốc độ cùng khả năng xử lý quyết đoán của ông.

Không chỉ mạnh ở khâu ghi bàn, Jairzinho còn có khả năng hỗ trợ phòng ngự khá tốt. Ông thường xuyên lùi sâu để ngăn chặn phản công, dùng thể hình để tranh chấp và tạo sức ép ngay từ tuyến đầu. Trong bối cảnh bóng đá thập niên 1960-1970 chưa đặt nặng pressing như hiện tại, đây là phẩm chất rất đáng chú ý.

Khả năng dứt điểm của Jairzinho cũng được đánh giá rất cao. Ông có thể ghi bàn bằng cả hai chân, tung ra những cú sút uy lực từ ngoài vòng cấm hoặc xử lý nhanh trong phạm vi hẹp. Nhiều bàn thắng của ông tại World Cup 1970 cho thấy sự đa dạng trong kỹ năng kết thúc, từ các pha solo vượt qua hậu vệ, dứt điểm cận thành cho đến những cú sút đầy uy lực.

Alex Bellos, tác giả cuốn sách Futebol: The Brazilian Way of Life, từng cho rằng nhiều người Brazil đánh giá Jairzinho đơn giản là cầu thủ đạt phong độ quá cao ở World Cup 1970. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ông là mẫu cầu thủ toàn diện và có ảnh hưởng lớn tới cách vận hành của đội tuyển Brazil khi ấy.

Làm nên lịch sử ở Mexico 1970

Nếu phải chọn một giải đấu đại diện cho sự nghiệp của Jairzinho, đó chắc chắn là World Cup 1970 tại Mexico. Đây là kỳ World Cup đầu tiên được truyền hình màu và cũng thường được xem là giải đấu hay nhất trong lịch sử bóng đá thế giới.

Brazil bước vào giải với không ít hoài nghi. Thất bại ở World Cup 1966 vẫn để lại dư âm lớn, trong khi nhiều người cho rằng Pele đã qua thời kỳ đỉnh cao. Tuy nhiên, HLV Mario Zagallo đã xây dựng nên tập thể giàu tính sáng tạo bậc nhất lịch sử với Pele, Tostao, Rivelino, Gerson, Carlos Alberto và Jairzinho.

Trong đội hình đầy rẫy ngôi sao ấy, Jairzinho là người tạo ra khác biệt bằng hiệu suất ghi bàn phi thường. Ông ghi bàn trong mọi trận đấu của Brazil tại giải, thành tích mà cho đến nay chỉ có Alcides Ghiggia của Uruguay từng làm được ở quy mô nhỏ hơn tại World Cup 1950.

Brazil mở màn bằng chiến thắng 4-1 trước Tiệp Khắc và Jairzinho lập cú đúp. Bàn thắng thứ hai của ông được xem là một trong những pha lập công đẹp nhất giải đấu khi ông dẫn bóng vượt qua nhiều hậu vệ rồi tung cú sút chìm cực mạnh vào góc xa.

Ở trận gặp tuyển Anh, đương kim vô địch thế giới khi ấy, Jairzinho tiếp tục ghi dấu ấn. Trận đấu nổi tiếng bởi pha cứu thua của Gordon Banks trước cú đánh đầu của Pele, nhưng chính Jairzinho mới là người ghi bàn duy nhất giúp Brazil thắng 1-0. Sau đường chuyền của Pele trong vòng cấm, ông tung cú sút đầy uy lực khiến Banks không thể cản phá.

Trước Romania, Jairzinho tiếp tục ghi bàn bằng pha solo vượt qua ba hậu vệ rồi tâng bóng kỹ thuật qua thủ môn. Đến vòng tứ kết gặp Peru và bán kết gặp Uruguay, ông vẫn duy trì phong độ ghi bàn ổn định để đưa Brazil tiến vào chung kết.

Điều khiến chiến dịch của Jairzinho trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở số lượng bàn thắng mà còn ở tính liên tục. Ông ghi bàn ở mọi hoàn cảnh, trước nhiều đối thủ khác nhau và trong những thời điểm quan trọng nhất của giải đấu.

Rivelino từng nói: "Jairzinho là sức mạnh và sự bùng nổ của chúng tôi. Ông ấy là cơn lốc của World Cup". Nhận xét ấy phản ánh chính xác vai trò của ông trong hệ thống tấn công Brazil năm 1970.

Di sản còn mãi với World Cup

Trận chung kết World Cup 1970 giữa Brazil và Italy tại sân Azteca được xem là một trong những trận đấu kinh điển nhất lịch sử giải đấu. Brazil dẫn 2-1 nhưng vẫn phải đối mặt với áp lực lớn từ lối chơi phản công sắc bén của Italy.

Phút 71, Pele đánh đầu chuyền bóng sang cánh phải và Jairzinho băng xuống với tốc độ rất cao. Dù pha chạm bóng cuối hơi lỗi nhịp khiến ông mất đà, bóng vẫn từ từ lăn vào lưới Italy. Bàn thắng nâng tỷ số lên 3-1 gần như chấm dứt hy vọng của đối thủ và mở ra chiến thắng 4-1 cho Brazil.

Đó là khoảnh khắc hoàn hảo để Jairzinho khép lại kỳ World Cup vĩ đại nhất sự nghiệp. Ông ghi bảy bàn tại giải và trở thành cầu thủ đầu tiên ghi bàn trong toàn bộ các trận đấu của đội vô địch World Cup.

Điều đáng chú ý là Brazil năm 1970 ghi tổng cộng 19 bàn sau sáu trận. Jairzinho đóng góp tới bảy bàn, nhiều hơn cả Pele, Rivelino hay Tostao. Tuy nhiên, do thi đấu trong tập thể được xem là mạnh nhất lịch sử World Cup, những đóng góp của ông đôi khi không được nhắc tới nhiều như các đồng đội.

Sau World Cup 1970, Jairzinho vẫn tiếp tục thi đấu đỉnh cao. Ông sang Marseille năm 1974 và nhanh chóng tạo dấu ấn với 9 bàn sau 18 trận tại Ligue 1. Sau đó, ông lần lượt khoác áo Kaizer Chiefs, Cruzeiro, Portuguesa, Jorge Wilstermann trước khi trở lại Botafogo vào đầu thập niên 1980.

Ở cấp độ đội tuyển, Jairzinho dự World Cup 1974 và ghi thêm hai bàn, nhưng Brazil chỉ cán đích ở vị trí thứ tư. Đó cũng là giải đấu lớn cuối cùng của ông trong màu áo Selecao. Tổng cộng, Jairzinho ghi 33 bàn sau 81 trận cho đội tuyển Brazil.

Sau khi giải nghệ, ông chuyển sang công tác huấn luyện và làm việc tại nhiều quốc gia khác nhau. Thành tựu đáng chú ý nhất của Jairzinho trên cương vị HLV có lẽ là việc phát hiện Ronaldo "béo" khi cầu thủ này mới 14 tuổi tại Sao Cristovao. Chính ông là người tiến cử Ronaldo cho Cruzeiro và đội trẻ Brazil, mở ra sự nghiệp huyền thoại cho tiền đạo sau này ba lần giành danh hiệu Cầu thủ xuất sắc nhất thế giới.

Ngày nay, khi nhắc tới Brazil 1970, người ta thường nhớ đến Pele, Carlos Alberto hay Rivelino. Tuy nhiên, với những người theo dõi kỹ lịch sử World Cup, Jairzinho luôn là nhân tố đặc biệt của đội bóng ấy.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ mùa hè vàng ở Mexico, nhưng hình ảnh Jairzinho với mái tóc afro đặc trưng lao xuống bên hành lang phải vẫn là một phần ký ức không thể tách rời của World Cup. "Cơn lốc đường biên" có thể không phải cầu thủ nổi tiếng nhất trong lịch sử Brazil, nhưng chắc chắn là một trong những nhân vật để lại dấu ấn sâu đậm nhất tại sân khấu lớn nhất của bóng đá thế giới.