Lần đầu công bố hai tác phẩm độc lập được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh của danh họa Tô Ngọc Vân

Chỉ trong 10/9, tại Nhà triển lãm mỹ thuật 16 Ngô Quyền (Hà Nội), đã diễn ra triển lãm "Về sau chẳng biết VÂN MỒNG làm sao" trưng bày 141 tác phẩm của danh họa Tô Ngọc Vân.

Triển lãm diễn ra nhân kỷ niệm 120 năm ngày sinh của họa sĩ Tô Ngọc Vân (1906-2026) và 30 năm danh họa được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (1996-2026).

Bộ tranh sưu tập 141 bức của danh họa Tô Ngọc Vân thuộc sở hữu của nhà sưu tập Yến Vũ, gồm 92 tranh chân dung, 30 tranh phong cảnh và 19 tranh về bộ đội, nhân dân. Các tác phẩm bao quát hai giai đoạn sáng tác nổi bật của Tô Ngọc Vân, từ những chân dung thiếu nữ, thiếu phụ Hà Nội và phong cảnh đời sống thị thành trước năm 1945 đến hình ảnh người nông dân, chiến sĩ và người lao động trong thời kỳ kháng chiến.

Đạo diễn, NSƯT Nghiêm Nhan bày tỏ ấn tượng về "một số bức ký họa về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại chiến khu — đây là những tư liệu cực kỳ quý giá. Cùng với đó là những ký họa về tư thế, cuộc sống của các chiến sĩ Vệ quốc đoàn ở chiến khu, hay hình ảnh người dân vùng kháng chiến, cả người Kinh lẫn đồng bào dân tộc", ông nói. 

Ông Vũ Ngọc Long, Giám đốc Nhà triển lãm mỹ thuật 16 Ngô Quyền đánh giá cao tính chuyên nghiệp, bài bản trong sưu tầm, tuyển chọn của nhà sưu tập. "Chẳng hạn như mảng vẽ về Bác Hồ, mảng vẽ về người chiến sĩ, hay mảng đề tài đời thường... tất cả đều được chia theo từng khu vực trưng bày, từng giai đoạn thời gian mà danh họa Tô Ngọc Vân đã sống và làm việc. Tôi không rõ quá trình sưu tập gian nan thế nào, nhưng đứng trước không gian trưng bày hôm nay, tôi thật sự ấn tượng!"

Đáng chú ý, bộ sưu tập hiện lưu giữ 2 trong tổng số 5 tác phẩm độc lập của Tô Ngọc Vân nằm trong danh mục được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh theo Quyết định số 991 KT/CTN ngày 10.9.1996 của Chủ tịch nước.

Đó là "Xưởng quân giới", tranh sơn dầu sáng tác năm 1951 và "Bừa trên đồi", tranh bột màu sáng tác năm 1953. Hai tác phẩm lần đầu được giới thiệu tới công chúng trong khuôn khổ triển lãm. Đặt cạnh nhau, hai tác phẩm cho thấy sự chuyển dịch trong sáng tác của Tô Ngọc Vân trong những năm kháng chiến, khi đối tượng phản ánh mở rộng từ người công nhân quân giới đến người nông dân, từ không gian sản xuất quân khí đến đời sống lao động trên nương đồi.

Bên cạnh 2 tác phẩm độc lập, bộ sưu tập còn có một phần tác phẩm thuộc "Bộ tranh ký họa về nông dân trong cải cách ruộng đất" (1953) và "Bộ tranh ký họa về bộ đội trong Chiến dịch Điện Biên Phủ" (1954), cùng nằm trong danh mục tác phẩm được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996.

Sự hiện diện đồng thời của hai tác phẩm độc lập và các ký họa thuộc hai bộ tác phẩm được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh có ý nghĩa đặc biệt, giúp người xem nhận diện một mạch sáng tác tiêu biểu của Tô Ngọc Vân trong những năm lịch sử có tính quyết định đối với cả đất nước và nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Đạo diễn, NSƯT Nghiêm Nhan nhấn mạnh, "qua những phác thảo từ khổ giấy to đến mảnh giấy nhỏ bé, điều toát lên rõ nhất là một tình yêu và niềm đam mê nghệ thuật cháy bỏng. Nghĩa là trong bất kỳ hoàn cảnh khó khăn nào, người nghệ sĩ cũng có thể sáng tác. Nếu không có tình yêu nghệ thuật, ông không thể nào đam mê vẽ người lính Vệ quốc đoàn, vẽ các đồng chí, hay mải miết nghiên cứu, phác thảo về người dân vùng kháng chiến đến thế. Và vượt lên trên tất cả là tình yêu Tổ quốc, tình yêu Nhân dân. Không có tình yêu lớn lao ấy, người nghệ sĩ không thể làm nên những điều vĩ đại. Danh họa Tô Ngọc Vân đã làm được điều đó. Mặc dù số lượng tác phẩm tranh sơn dầu hoàn chỉnh của ông không nhiều do hoàn cảnh chiến tranh, nhưng bộ sưu tập ký họa khổng lồ này đã đủ nâng tầm vóc vĩ đại của ông".

Chiêm ngưỡng các bức tranh của danh họa, chị Nguyễn Thị Lan Phương, Lào Cai cho biết, "Cá nhân tôi cảm thấy vô cùng ngưỡng mộ sức sáng tạo của người nghệ sĩ. Những bản phác thảo này chính là hiện thân cho cả một quá trình nghiên cứu, lao động miệt mài để sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật — góp phần tạo nên một gia tài nghệ thuật đồ sộ của danh họa Tô Ngọc Vân. Đồng thời, qua các bản phác thảo ấy, chúng tôi cũng nhìn thấy được bóng dáng của người họa sĩ qua từng thời kỳ lịch sử: từ giai đoạn đầu dưới thời thuộc Pháp cho đến giai đoạn kháng chiến chống Pháp. Danh họa Tô Ngọc Vân đã luôn đồng hành cùng chiều dài lịch sử của dân tộc, làm cho từng bức tranh của ông đều mang đậm hơi thở của lịch sử và văn hóa Việt Nam".

Triển lãm chỉ mở cửa trong một ngày, song trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, 141 tác phẩm của Tô Ngọc Vân mang đến cho công chúng một cuộc gặp đặc biệt với một thế giới nghệ thuật đã cách hiện tại nhiều thập niên!