"Không có vùng cấm, không có ngoại lệ": Khi bảo vệ bản quyền trở thành ưu tiên quốc gia

Đại hội Đại biểu toàn quốc Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam nhiệm kỳ 2026 - 2031 diễn ra trong một thời điểm đặc biệt: chỉ ít ngày sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện 38/CĐ-TTg về tăng cường xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ. Sự nối tiếp ấy không chỉ mang tính thời điểm, mà còn cho thấy một chuyển động lớn hơn: quyền tác giả và sở hữu trí tuệ đang được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo quốc gia.

Ngày 10/5/2026, tại Hà Nội, Đại hội Đại biểu toàn quốc Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam nhiệm kỳ II (2026–2031) chính thức diễn ra với chủ đề "Dân chủ, Đoàn kết, Hội nhập, Phát triển" và định hướng xuyên suốt là "Kinh tế sáng tạo & Bảo vệ bản quyền".

Sự kiện được tổ chức theo sự đồng ý của Bộ Nội vụ tại Công văn số 4165/BNV-TCPCP ngày 02/05/2026, đánh dấu một giai đoạn phát triển mới của VCCA trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và kinh tế tri thức.

Điều đáng chú ý là Đại hội diễn ra ngay sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện 38/CĐ-TTg với thông điệp mạnh mẽ: bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là ưu tiên quốc gia, "không có vùng cấm, không có ngoại lệ".

Theo ông Nguyễn Hải Bình - Giám đốc Công ty Cổ phần Thương mại và Dịch vụ truyền thông BHMEDIA, Phó Chủ tịch VCCA, đây không phải "sự trùng hợp về lịch trình", mà là "sự đồng điệu của thời điểm".

Ông cho rằng lần đầu tiên, quyết tâm chính sách từ phía Nhà nước và nhu cầu thực tiễn từ thị trường đang gặp nhau ở cùng một điểm: xây dựng một môi trường sáng tạo nơi quyền tác giả được bảo vệ thực chất, minh bạch và có khả năng tạo ra giá trị kinh tế bền vững.

Từ một hiệp hội non trẻ đến hệ sinh thái sáng tạo số

Ra đời trong bối cảnh môi trường số bùng nổ kéo theo hàng loạt thách thức về vi phạm bản quyền, VCCA bước vào nhiệm kỳ đầu tiên (2021-2026) với không ít khó khăn về tổ chức, nguồn lực và mô hình vận hành. Tuy nhiên chỉ sau 5 năm, Hiệp hội đã dần hình thành một hệ sinh thái hoạt động tương đối toàn diện trong lĩnh vực sáng tạo và bảo vệ quyền tác giả.

Từ 102 hội viên ban đầu, đến nay VCCA có 120 hội viên chính thức, gồm cả hội viên tổ chức và cá nhân hoạt động trong các lĩnh vực âm nhạc, xuất bản, công nghệ, pháp lý, truyền thông và nội dung số.

Đáng chú ý, nhiều hội viên tổ chức đang sở hữu hoặc đại diện cho gần 15.000 bài hát có bản quyền, khoảng 1.000 tác giả cùng hơn 200.000 bản ghi audio và video. Đây được xem là nguồn dữ liệu và tài sản sáng tạo có giá trị lớn trong bối cảnh kinh tế số.

Trong nhiệm kỳ I, VCCA đã xây dựng hệ thống tổ chức gồm Văn phòng, Ban Hội viên, Ban Đào tạo, Bộ phận Hợp tác quốc tế; đồng thời trình cấp có thẩm quyền thành lập 7 đơn vị trực thuộc gồm 4 trung tâm và 3 viện chuyên môn.

Hiệp hội cũng ban hành 19 quy chế quản lý, 7 điều lệ hoạt động cho các đơn vị trực thuộc và xây dựng Bộ quy tắc đạo đức hội viên nhằm bảo đảm hoạt động đúng pháp luật, đúng tôn chỉ nghề nghiệp.

Không chỉ dừng ở vai trò kết nối hội viên, VCCA còn tham gia tích cực vào quá trình tham vấn chính sách. Hiệp hội đã đóng góp ý kiến cho nhiều dự thảo luật, nghị định liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan, công nghiệp văn hóa, cơ chế nhuận bút và hoạt động sở hữu trí tuệ trong môi trường số.

Bên cạnh đó là hàng loạt diễn đàn, hội thảo chuyên đề như Diễn đàn doanh nghiệp về bảo vệ bản quyền và tri thức nhân dịp 20 năm Việt Nam gia nhập Công ước Berne; Diễn đàn Kinh tế sáng tạo và Bản quyền Việt Nam; hay tọa đàm về thương mại hóa tài sản quyền tác giả trong kỷ nguyên số.

Khi quyền tác giả không chỉ là "quyền", mà còn là "tài sản"

Một trong những điểm đáng chú ý trong định hướng của VCCA nhiệm kỳ II là cách tiếp cận mới đối với quyền tác giả: không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ, mà còn là tài sản có khả năng đầu tư, giao dịch và tạo ra dòng tiền.

Ông Nguyễn Hải Bình cho rằng Việt Nam đang ở giai đoạn tương tự thị trường bất động sản trước đây - khi tài sản tồn tại nhưng chưa được vận hành đầy đủ theo cơ chế thị trường.

"Chỉ khi quyền sử dụng đất được xác lập rõ ràng, có thể giao dịch, thế chấp, chuyển nhượng thì người dân và doanh nghiệp mới có động lực đầu tư và khai thác. Quyền tác giả hiện nay cũng cần đi theo hướng đó", ông nói.

Theo ông, để quyền tác giả thực sự trở thành tài sản, điều quan trọng không chỉ là luật pháp, mà còn là dữ liệu và hạ tầng công nghệ.

Đó cũng là lý do VCCA đầu tư phát triển nền tảng Certiva - hệ thống công bố sáng tạo và bảo vệ bản quyền ứng dụng công nghệ blockchain và chatbot AI, ra mắt cuối năm 2025.

Nền tảng này cho phép công bố sáng tạo, hỗ trợ xác lập dữ liệu quyền tác giả, tư vấn bản quyền và tạo nền tảng kết nối giữa chủ sở hữu tác phẩm với thị trường khai thác nội dung số.

Theo định hướng của VCCA, trong tương lai, các catalog âm nhạc, thư viện hình ảnh, kho phim, format chương trình hay tài sản sáng tạo khác hoàn toàn có thể được định giá, góp vốn, chuyển nhượng hoặc khai thác như một loại tài sản thương mại chuyên nghiệp.

Đó là bước chuyển quan trọng nếu Việt Nam muốn phát triển công nghiệp văn hóa theo hướng bền vững và có giá trị kinh tế cao.

"Một ngành công nghiệp văn hóa không thể lớn lên chỉ bằng xử phạt"

Dù đánh giá cao quyết tâm mạnh mẽ từ Công điện 38/CĐ-TTg, lãnh đạo VCCA cho rằng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không thể chỉ dừng ở việc xử lý vi phạm.

"Bảo vệ quyền là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để hình thành một ngành công nghiệp văn hóa mạnh", ông Nguyễn Hải Bình nhấn mạnh.

Theo ông, muốn công nghiệp văn hóa phát triển, cần song song hai yếu tố: siết nguồn cung vi phạm và kích hoạt nhu cầu tiêu dùng hợp pháp.

Đây được xem là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay, khi thói quen sử dụng nội dung miễn phí vẫn còn phổ biến.

Khi người dùng chưa sẵn sàng trả tiền cho sách, nhạc, phim hay nội dung số có bản quyền, người sáng tạo rất khó sống bằng nghề. Và khi người sáng tạo không có nguồn thu ổn định, thị trường sẽ thiếu động lực để đầu tư cho các sản phẩm chất lượng cao.

Từ kinh nghiệm quốc tế, ông Bình cho rằng các quốc gia có công nghiệp văn hóa phát triển đều đồng thời xây dựng hệ thống thanh toán thuận tiện, nền tảng phân phối hợp pháp và văn hóa tiêu dùng tôn trọng bản quyền.

"Người Việt sẵn sàng trả tiền cho văn hóa Việt - đó mới là nền móng của công nghiệp văn hóa", ông nói.

Trong nhiệm kỳ II, VCCA xác định ứng dụng công nghệ là một trong những trọng tâm quan trọng nhất.

Không chỉ phát triển Certiva, Hiệp hội còn thúc đẩy kết nối với các tiêu chuẩn quốc tế như WIPO Connect, hợp tác với các tổ chức nước ngoài, đặc biệt là Văn phòng đại diện bản quyền tác giả Hàn Quốc tại Việt Nam.

Song song với đó là các hợp tác với Hiệp hội Blockchain Việt Nam, Nhà Xuất bản Văn học, các nền tảng thương mại điện tử và doanh nghiệp công nghệ nhằm xây dựng hệ sinh thái quản trị bản quyền trong môi trường số.

Hiệp hội cũng đang triển khai các hoạt động tư vấn miễn phí về bản quyền thông qua website, đường dây hỗ trợ và chatbot AI; tham gia giám định quyền tác giả, quyền liên quan; đồng thời đào tạo, tập huấn về thực thi bản quyền trên môi trường số.

Theo giới chuyên môn, đây là hướng đi phù hợp trong bối cảnh AI, dữ liệu số và nền tảng xuyên biên giới đang thay đổi toàn bộ cách thức sáng tạo, phân phối và khai thác nội dung.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà sáng tạo không còn được nhìn như hoạt động tinh thần đơn thuần, mà đã trở thành nguồn lực kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia.Trong bối cảnh ấy, quyền tác giả không còn là câu chuyện riêng của nghệ sĩ hay doanh nghiệp nội dung, mà liên quan trực tiếp đến môi trường đầu tư, đổi mới sáng tạo và sự phát triển của công nghiệp văn hóa Việt Nam.

"Sau một công điện phải là một cơ chế. Sau một chiến dịch phải là một hạ tầng", ông Nguyễn Hải Bình nói.

Có lẽ đó cũng là thông điệp quan trọng nhất từ Đại hội lần này: bảo vệ bản quyền không chỉ để chống vi phạm, mà để tạo ra một thị trường nơi sáng tạo được tôn trọng, được định giá và có thể nuôi sống chính người tạo ra nó.