Khơi thông nguồn lực văn hóa sáng tạo trong kỷ nguyên số

Trong bối cảnh chuyển đổi số, văn hóa sáng tạo mở ra khả năng phát huy nguồn lực văn hóa để tạo ra những sản phẩm, dịch vụ và giá trị mới. Tuy nhiên, để hiện thực hóa tiềm năng này, cần nâng cao năng lực sáng tạo, tăng cường liên kết giữa các chủ thể, đồng thời bảo đảm sự kế thừa và phát huy bản sắc văn hóa.

Đây là vấn đề được đặt ra tại Diễn đàn Văn hóa và Giáo dục mùa Thu lần thứ 3 (AFCE 2026) với chủ đề Văn hóa và giáo dục sáng tạo - Giải pháp phát triển bền vững, do Trường Đại học Thủ đô Hà Nội tổ chức vừa qua tại Hà Nội.

Chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực sáng tạo

Theo PGS-TS Đỗ Hồng Cường (Hiệu trưởng Trường Đại học Thủ đô Hà Nội), văn hóa sáng tạo không đơn thuần là sự sáng tạo trong lĩnh vực nghệ thuật mà còn là quá trình chuyển hóa những giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển.

"Di sản ngày nay không chỉ được gìn giữ trong không gian bảo tàng mà đang được tái tạo trong các ngành công nghiệp văn hóa, trong giáo dục, du lịch, truyền thông số và kinh tế sáng tạo" - ông nhấn mạnh.

Làm rõ nội hàm văn hóa sáng tạo, nhà nghiên cứu Đỗ Thị Hiền (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) cho biết, đây là khái niệm bao trùm hơn các thuật ngữ sáng tạo văn hóa, kinh tế sáng tạo, công nghiệp văn hóa và sáng tạo.

"Văn hóa sáng tạo vừa bao hàm chiều cạnh thực hành của sáng tạo văn hóa, vừa kết nối với kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa - sáng tạo ở cấp độ tổ chức sản xuất, thị trường, nhưng đặt mục tiêu bảo tồn bản sắc dân tộc song hành - chứ không chỉ là hệ quả phụ - với mục tiêu tạo giá trị kinh tế - xã hội mới" - bà phân tích.

Từ đây, chuyên gia nhấn mạnh, văn hóa sáng tạo được hiểu là quá trình kế thừa, đổi mới và phát huy giá trị văn hóa thông qua hoạt động sáng tạo của con người, nhằm tạo ra giá trị văn hóa, xã hội và kinh tế mới, đồng thời góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy phát triển bền vững.

Ở đây, bảo tồn bản sắc không được xem như kết quả đi kèm mà trở thành một mục tiêu của quá trình sáng tạo. Bởi vậy, giá trị của một sản phẩm khai thác chất liệu truyền thống không chỉ được đánh giá bằng tính mới hay hiệu quả thương mại, mà còn ở khả năng tiếp nối những giá trị văn hóa, mở rộng sự tham gia của cộng đồng và làm giàu đời sống văn hóa đương đại.

Tuy nhiên, nguồn tài nguyên văn hóa phong phú mới chỉ tạo ra tiềm năng. Để những giá trị đã được tích lũy thực sự trở thành nguồn lực phát triển, cần có quá trình nhận diện, lựa chọn và sáng tạo phù hợp.

PGS-TS Đinh Thị Vân Chi (Trường Đại học Nguyễn Tất Thành) chỉ ra 3 cơ chế chủ yếu trong quá trình chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực sáng tạo, gồm lựa chọn, tái diễn giải và thay đổi bối cảnh.

Trong đó, "lựa chọn" xác định những giá trị nào của di sản được đưa vào hoạt động sáng tạo, tùy thuộc đặc điểm di sản, mục đích sáng tạo, công chúng và năng lực của chủ thể. "Tái diễn giải" tạo ra những cách hiểu và lớp nghĩa mới trên nền tảng giá trị đã có. "Thay đổi bối cảnh" đưa giá trị di sản vào những không gian, quan hệ hoặc chức năng sử dụng mới.

"Ba cơ chế không nhất thiết diễn ra tuần tự hay tách biệt: Lựa chọn có thể đi cùng tái diễn giải và thay đổi bối cảnh; bối cảnh mới cũng có thể làm xuất hiện những cách hiểu và khả năng khai thác mới" - PGS Vân Chi nhấn mạnh - "Kết quả là giá trị di sản chuyển từ trạng thái tiềm năng sang trạng thái có thể được huy động như một nguồn lực sáng tạo".

Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2023 là một ví dụ tiêu biểu cho quá trình chuyển hóa này. Việc đưa những không gian kiến trúc, di sản công nghiệp của Thủ đô vào các hoạt động thiết kế và nghệ thuật đã tạo thêm cơ hội để công chúng tiếp cận những giá trị văn hóa dưới góc nhìn mới.

Tại Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, những công trình, nhà xưởng, máy móc cùng các dấu tích sản xuất không chỉ được sử dụng làm không gian trưng bày mà còn trở thành chất liệu sáng tạo. Theo số liệu của Sở VH,TT&DL Hà Nội, sau 12 ngày diễn ra lễ hội, riêng Nhà máy Xe lửa Gia Lâm thu hút khoảng 200.000 lượt khách tham quan, trải nghiệm.

Điều đáng chú ý không chỉ là sức hút của một không gian vốn ít được công chúng tiếp cận. Thông qua hoạt động sáng tạo, những giá trị lịch sử, kiến trúc và ký ức công nghiệp đã được phát huy trong một bối cảnh mới, trở thành nguồn lực cho thiết kế, nghệ thuật và trải nghiệm văn hóa. Đồng thời, sự tham gia của nhiều chủ thể cũng cho thấy khả năng kết nối những nguồn lực khác nhau để tạo ra giá trị mới.

Quá trình chuyển hóa giá trị di sản còn được thể hiện qua việc đổi mới phương thức giới thiệu và tổ chức trải nghiệm cho công chúng. Chẳng hạn, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tour đêm Tinh hoa đạo học sử dụng công nghệ trình chiếu 3D Mapping, VR360 và các hình thức tương tác để chuyển tải những giá trị về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài.

Ở trường hợp này, công nghệ không chỉ hỗ trợ lưu trữ hay quảng bá mà góp phần đổi mới phương thức thể hiện, mở rộng khả năng tương tác và tiếp nhận giá trị di sản. Đây cũng là một trong những hướng phát triển đáng chú ý của văn hóa sáng tạo trong môi trường số, khi các giá trị truyền thống có thêm điều kiện tham gia vào những hình thức biểu đạt và trải nghiệm đương đại.

Tuy nhiên, việc tạo ra sản phẩm mới và thu hút công chúng mới chỉ là một phần của quá trình chuyển hóa giá trị văn hóa. Hiệu quả lâu dài còn phụ thuộc vào khả năng những thành quả sáng tạo đóng góp trở lại cho hoạt động bảo tồn, phát huy và làm giàu nguồn lực di sản.

Tạo nền tảng cho văn hóa sáng tạo phát triển

Tuy nhiên, thực tế cho thấy: Giữa tiềm năng văn hóa và khả năng hình thành giá trị mới vẫn tồn tại những khoảng cách cần được giải quyết.

Một trong những vấn đề được PGS-TS Đinh Thị Vân Chi chỉ ra là năng lực nhận diện tiềm năng sáng tạo của di sản còn hạn chế. Một làng nghề không chỉ có những sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng tri thức nghề, kỹ năng, kinh nghiệm thẩm mỹ và các thực hành cộng đồng. Tương tự, một di tích không chỉ có giá trị lịch sử, kiến trúc mà còn lưu giữ ký ức, biểu tượng và những câu chuyện có khả năng trở thành chất liệu cho các hoạt động sáng tạo.

"Nếu việc nhận diện chủ yếu dừng ở những giá trị đã hiện hữu và được thừa nhận, những khả năng lựa chọn, tái diễn giải và đặt chúng vào các bối cảnh sáng tạo mới dễ bị bỏ ngỏ" - bà nhấn mạnh.

Một trở ngại khác là khoảng cách giữa bảo tồn di sản và hoạt động sáng tạo. Khi thiếu sự kết nối, những tri thức được bảo tồn có thể chưa trở thành nguồn lực sáng tạo; ngược lại, các sản phẩm mới có nguy cơ chỉ sử dụng hoa văn, biểu tượng hoặc hình thức bên ngoài của di sản mà thiếu chiều sâu văn hóa.

Đặc biệt, quá trình chuyển hóa còn phụ thuộc vào khả năng hợp tác giữa cộng đồng nắm giữ di sản, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp, các thiết chế văn hóa và cơ quan quản lý. Theo chuyên gia, điểm nghẽn không đơn thuần là thiếu chủ thể, mà là thiếu cơ chế kết nối các chủ thể trong một quá trình chuyển hóa.

Thực tế, mỗi chủ thể đều có những năng lực và nguồn lực riêng. Cộng đồng, nghệ nhân nắm giữ tri thức và kỹ năng thực hành; nhà nghiên cứu góp phần nhận diện, diễn giải giá trị; giới sáng tạo phát triển những hình thức biểu đạt mới; doanh nghiệp và các nền tảng truyền thông tham gia đưa sản phẩm đến công chúng, thị trường. Khi những hoạt động này còn rời rạc, việc hình thành chuỗi giá trị sáng tạo có khả năng duy trì lâu dài sẽ gặp nhiều hạn chế.

Cùng với những hạn chế về liên kết, việc khai thác các giá trị văn hóa trong hoạt động sáng tạo cũng gặp những thách thức từ chuyển đổi số, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số làm thay đổi phương thức sáng tạo, phân phối và tiếp nhận sản phẩm văn hóa.

Bởi vậy, phát triển văn hóa sáng tạo không chỉ nhằm tạo ra những sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế mới mà còn phải góp phần duy trì sức sống của di sản. Điều đó đòi hỏi những điều kiện và cơ chế phù hợp để kết nối các chủ thể, bảo đảm quyền tham gia, thụ hưởng của cộng đồng, đồng thời tạo khả năng để những thành quả sáng tạo đóng góp trở lại cho hoạt động bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị văn hóa.

Để thực hiện yêu cầu này, cần tạo lập những điều kiện thuận lợi cho hoạt động sáng tạo, nhất là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển hạ tầng, dữ liệu văn hóa và tăng cường liên kết giữa các chủ thể.

Đây cũng là những nội dung có thể được thúc đẩy thông qua việc thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, cốt lõi; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu khai thác tối đa tiềm năng của dữ liệu, đưa dữ liệu trở thành tư liệu sản xuất chính.

Đối với lĩnh vực văn hóa, chuyển đổi số cần vượt ra ngoài hoạt động lưu trữ, bảo tồn và quảng bá, hướng tới khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu văn hóa phục vụ nghiên cứu, sáng tạo và phát triển sản phẩm.

Trên cơ sở những định hướng này, phát triển văn hóa sáng tạo trong kỷ nguyên số cần gắn ứng dụng công nghệ, nâng cao năng lực sáng tạo với tăng cường liên kết giữa các chủ thể. Quan trọng hơn, những giá trị mới được tạo ra phải góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc và làm giàu nguồn lực văn hóa, tạo nền tảng cho phát triển bền vững.