'Hullo, hillo, holla': Nguồn gốc 600 năm tuổi của từ 'hello'

Đã tròn 200 năm kể từ khi từ "hello" lần đầu xuất hiện trên mặt báo – dù gốc rễ của nó có từ thế kỷ 15. Lời chào hỏi đã tiến hóa như thế nào trên thế giới, và điều đó nói lên gì về con người chúng ta?

Chúng ta dùng "hello" hàng chục lần mỗi ngày mà không suy nghĩ – trong các cuộc gọi điện thoại, thư điện tử hay gặp gỡ trực tiếp. Chúng ta hát theo Adele và Lionel Richie, và chứng kiến từ này trở thành những khoảnh khắc vàng trên màn ảnh trong phim năm 1996 Jerry Maguire ("You had me at hello") hay Scarface ("Say hello to my little friend!"). Nó được dùng để quảng cáo, thậm chí được mượn để đặt tên cho chương trình máy tính hay tạp chí giải trí người nổi tiếng.

Trong văn bản in ấn, lời chào thân thiện phổ biến này lại có lịch sử ngắn bất ngờ. Hai trăm năm trước, ngày 18/1/1826, "hello" được cho là lần đầu tiên xuất hiện trên trang báo, trong tờ The Norwich Courier của bang Connecticut (Mỹ). Ẩn mình giữa các cột báo, đó là sự ra mắt khiêm tốn của một từ sau này chào hỏi phần lớn thế giới hiện đại.

Đến thập niên 1850, từ này đã sang đến Anh, xuất hiện trên các ấn phẩm như London Literary Gazette, và ngày càng phổ biến trong văn bản. Giống như lời chào tiêu chuẩn ở các ngôn ngữ khác, "hello" cũng phản ánh điều gì đó về thế giới nói tiếng Anh – tùy thuộc vào biến thể, viết tắt hay cách nhấn nhá mà chúng ta chọn.

Dù do ảnh hưởng phương ngữ, giọng địa phương hay yêu cầu ngắn gọn trong giao tiếp trực tuyến, cách dùng "hello" nào cũng nói lên nhiều điều về người nói, có thể chỉ ra độ tuổi, quốc tịch hay thậm chí tâm trạng.

"Nó có thể được phát âm và nhấn giọng theo nhiều cách khác nhau, và những biến đổi tinh tế trong ngữ điệu có thể thay đổi ý nghĩa" - Giáo sư nhân học ngôn ngữ Alessandro Duranti tại Đại học California, Los Angeles, nhận xét. "Ví dụ, khi ai đó nói 'hello' với nguyên âm cuối kéo dài, có thể là đang chất vấn điều đối phương vừa nói, như 'Hello, bạn có đang chú ý không?' hay 'Hello, bạn chắc đang đùa chứ'".

Khả năng truyền tải sắc thái qua giọng điệu và hình thức không phải phát minh hiện đại; ngay từ những lần xuất hiện in ấn đầu tiên, "hello" đã là sự tổng hợp từ nhiều ảnh hưởng, nguồn gốc và cách dùng từ các ngôn ngữ khác nhau.

Nguồn gốc của "hello"

Nguồn gốc trước khi in ấn của từ "hello" vẫn còn tranh cãi. Giả thuyết phổ biến nhất là từ "halâ" trong tiếng Đức. Từ điển Oxford tiếng Anh cũng chỉ ra "halloo" (tiếng hô thúc chó săn chạy nhanh hơn) là một gốc ngôn ngữ có thể. Từ điển ghi nhận nhiều cách viết sớm, như "hullo", "hillo" và "holla" – cách viết sau được cho là bắt nguồn từ "hol" trong tiếng Pháp thế kỷ 15, nghĩa là "dừng lại!" hay "ho!". Trong các tài liệu tiếng Anh, dạng sớm nhất là "hollo" từ cuối thế kỷ 16.

Theo Giáo sư ngôn ngữ và văn học Anh Simon Horobin tại Magdalen College, Đại học Oxford, việc chọn dạng từ chuẩn hóa, thường do các nhà biên soạn từ điển quyết định. "Họ dựa vào mức độ phổ biến tương đối của một cách viết nào đó, dù điều này tất yếu mang tính tạm thời và chủ quan".

Đến khi Từ điển Oxford tiếng Anh lần đầu xuất bản năm 1884, "hello" đã nổi lên như dạng thống trị của lời chào. Tuy nhiên, nhà văn Charles Dickens suốt thế kỷ 19 vẫn dùng "hullo" trong tác phẩm, còn Alexander Graham Bell (người từng cho rằng "ahoy!" sẽ là lời chào điện thoại tốt hơn) giữ nguyên "halloo". Đối thủ của Bell là Thomas Edison thì ủng hộ "hello", tin rằng nó truyền rõ ràng ngay cả qua đường dây tồi tệ nhất. Sự hậu thuẫn của Edison – giống như tờ The Norwich Courier trước đó – đã giúp "hello" trở thành lời chào tiếng Anh phổ biến nhất.

Lời chào trên thế giới

Trong khi tiếng Anh chọn "hello" làm lời chào tiêu chuẩn, các ngôn ngữ khác tự hình thành cách riêng. Một số chịu ảnh hưởng từ tiếng Anh, số khác phát triển độc lập – nhưng mỗi lời chào mang sắc thái văn hóa riêng, gợi ý về chuẩn mực xã hội.

Theo giáo sư Duranti, ở nhiều nước lại dùng lời chào phụ hoặc thay thế: "Trong tiếng Anh, việc thường hỏi 'how are you?' cho thấy sự quan tâm rõ ràng đến sức khỏe người khác".

Ở một số xã hội Polynesia, ông bổ sung, lời chào ít liên quan đến từ "hello" trực tiếp mà là hỏi về kế hoạch hay hướng di chuyển – nghĩa đen là "bạn đi đâu?". Tiếng Hy Lạp dùng "Γειά σου" (phát âm "yah-soo") như lời chào thân mật điển hình, mang ý chúc sức khỏe thay vì chỉ chào hỏi đơn thuần. Nó cũng dùng được cho lời tạm biệt.

Các ngôn ngữ khác biến khái niệm trừu tượng thành lời chào đa năng, dùng cho cả chào và tạm biệt. "Ciao" xuất phát từ cụm từ tiếng địa phương Venice nghĩa là "tôi sẵn sàng phục vụ", còn "salut" trong tiếng Pháp là cách nói thân mật cho cả hai trường hợp. Tương tự, "aloha" ở Hawaii biểu đạt tình cảm hay lòng trắc ẩn, "shalom" trong tiếng Do Thái nghĩa bình an hay trọn vẹn.

Thực tế, lời chào có thể định nghĩa mức độ thân mật hay khoảng cách xã hội. Ở nghĩa này, ông Duranti nói thêm, lời chào giống như nam châm – tự tin tuyên bố chúng ta là ai, và thu hút những người chúng ta muốn liên kết.

"Hello" trong thời đại số

Trong thế giới giao tiếp qua văn bản, luôn kết nối, lời chào đặc biệt dễ thay đổi, và vì dùng thường xuyên, sự tiến hóa của chúng diễn ra nhanh chóng. Ilbury đã ghi nhận nhiều cách viết không chuẩn và sáng tạo của "hello" trong nghiên cứu ngôn ngữ số, từ "hellooooo", "hiiiiiii" đến "heyyyyy". Dù công nghệ giúp kéo dài từ dễ dàng hơn, Ilbury chỉ ra rằng hầu hết lời chào hiện đại đều ngắn gọn, sắc nét và ưu tiên sự ngắn gọn.

"Điều rõ nhất là giờ đây mọi người đôi khi dùng biểu tượng cảm xúc – vẫy tay – thay cho từ 'hello'" - Ilbury nói. "Nhưng công nghệ luôn góp phần thay đổi ngôn ngữ. Chúng ta giờ 'Google' thông tin và 'unfriend' người khác. Giống như mọi phát minh lớn – trí tuệ nhân tạo chẳng hạn – chắc chắn sẽ sinh ra từ vựng mới".

Theo nhiều cách, điều này giống sự bất ổn của "hello" đầu thế kỷ 19, khi lời chào nghe thì giống nhau nhưng cách viết rất đa dạng. Bằng việc rút ngắn lời chào quen thuộc hay thay bằng biểu tượng và viết tắt, rõ ràng các lời chào vẫn linh hoạt như trước khi tờ The Norwich Courier đưa ra lựa chọn ngôn ngữ mang tính bước ngoặt năm 1826.

Nhưng dù được cho là chuẩn hóa, "hello" chưa bao giờ thực sự đứng yên. Nó bắt đầu như tiếng gọi lớn, tiếng triệu tập, cách thu hút sự chú ý, trước khi tạm thời định hình thành cách viết và dùng chấp nhận.

200 năm sau lần ra mắt in ấn, lời chào này lại bị kéo dài, cắt ngắn, thay thế hay bỏ qua. Dù được nói to, gõ vội hay giản lược thành bàn tay vẫy nhỏ trên màn hình, động lực đằng sau vẫn vậy: hành động thừa nhận, tuyên bố sự hiện diện và chỉ đơn giản – dù thân mật và thoải mái đến đâu – yêu cầu được đáp lại.