Sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Hà Nội đã có đủ thực tiễn để nhìn lại những chuyển động ban đầu của mô hình mới. 

Nếu ở nhiều lĩnh vực, kết quả tược cảm nhận qua sự vận hành sự thông suốt của bộ máy, hay chất lượng phục vụ người dân, thì trong văn hóa, sự thay đổi lại hiện rõ qua cách nhiều xã, phường khơi dậy và phát huy những giá trị vốn có của mìn. 

Sáng 13/2/2026, tại Hà Nội, UBND phường Cửa Nam tổ chức lễ khai mạc Phố sách Xuân Bính Ngọ 2026 với chủ đề “Sách mở lộc xuân - Chào kỷ nguyên mới”. Đây là hoạt động đầu tiên tại không gian văn hoá Phố sách Hà Nội, với ước vọng mở ra hành trình mới - hành trình của tri thức, sáng tạo và khát vọng vươn xa trong năm 2026. Ảnh: Hoàng Hiếu - TTXVN

Đặc biệt, với một đô thị có bề dày lịch sử và hệ thống di sản phong phú như Hà Nội, bước tiến ấy càng có ý nghĩa trong bối cảnh văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh, là động lực phát triển quan trọng theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Nhìn từ góc độ ấy, bên cạnh những kết quả đã đạt được trong lĩnh vực văn hóa, điều đáng chú ý nhất là sự thay đổi trong vai trò các cấp chính quyền cơ sở. Khi các cấp trung gian quận huyện không còn, nhiều thẩm quyền đã được chuyển trực tiếp về cấp xã, phường, kèm với đó là trách nhiệm lớn hơn trong quản lý và phát triển địa bàn. Bởi thế, chính quyền cơ sở phải chủ động hơn trong tổ chức, điều hành, đồng thời linh hoạt hơn trong việc phát huy các giá trị văn hóa gắn với đặc trưng của từng địa phương.

Ở phường Cửa Nam, những tour đêm tại Phố Sách Hà Nội, salon âm nhạc trong biệt thự cổ hay các hoạt động trải nghiệm tại di tích cách mạng nhà 5D Hàm Long… cho thấy những di sản văn hóa vẫn có thể thể hiện diện với một màu sắc trong đời sống đương đại, trở thành nơi gặp gỡ giữa giáo dục, du lịch, nghệ thuật và trải nghiệm cộng đồng. Và đằng sau những hoạt động ấy là nỗ lực của chính quyền địa phương để chủ động kết nối nghệ sĩ, doanh nghiệp, trường học, các thiết chế văn hóa và người dân  nhằm phát huy giá trị di sản. 

Kết quả, khi nhiều chủ thể cùng tham gia, nguồn lực dành cho văn hóa được mở rộng, còn di sản trở thành một phần trong nhịp sống hàng ngày của cộng đồng, thay vì chỉ được gìn giữ trong phạm vi của các thiết chế văn hóa.

Hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ 5 năm 2026, ngày 21/4/2026, tại Phố Sách Hà Nội, 14 đơn vị xuất bản, phát hành cùng các chuyên gia, nhà nghiên cứu phối hợp với UBND phường Cửa Nam tổ chức Tọa đàm “Sách và công nghiệp văn hóa” trong phiên khai mạc Hội sách và Văn hóa đọc thành phố Hà Nội năm 2026. Ảnh: Tuyết Mai - TTXVN

Từ phía ngược lại, trường hợp Văn Miếu - Quốc Tử Giám lại cho thấy những chuyển biến cụ thể từ phía một thiết chế văn hóa khi được đặt trong cơ chế quản trị mới. Việc quần thể di tích được quản lý thống nhất trong phạm vi một đơn vị hành chính giúp công tác phối hợp giữa đơn vị quản lý với chính quyền địa phương trở nên thuận lợi, qua đó nhiều công việc được giải quyết nhanh, trách nhiệm được xác định rõ và sự phối hợp giữa các lực lượng luôn đi vào thực chất hơn. 

Những chuyển biến ấy được thể hiện từ việc giữ gìn cảnh quan, bảo đảm an ninh trật tự cho đến tổ chức các hoạt động phục vụ người dân và du khách.

Ra quân triển khai lập lại trật tự, kỷ cương, văn minh đô thị trên địa bàn phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: TTXVN

Xa hơn giá trị của mô hình mới nằm ở sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa di sản với cộng đồng trong cách vận động hiện nay. Khi các trường học trên địa bàn thuận lợi hơn trong việc phối hợp tổ chức chương trình giáo dục di sản, còn học sinh thường xuyên đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám để học tập và trải nghiệm, Di tich Quốc gia này đã thật sự trở thành một không gian học tập, giao lưu và nuôi dưỡng tình yêu đối với lịch sử, văn hóa ngay trong đời sống hằng ngày của người dân nơi đây cũng như trên toàn thành phố.

Đó cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu phát triển của Hà Nội trong giai đoạn mới. Khi văn hóa được nhìn nhận là nguồn lực quan trọng của phát triển, việc bảo tồn di sản cần gắn với phát triển, đồng thời quá trình phát triển phải dựa trên nền tảng gìn giữ bản sắc. Mỗi địa phương có điều kiện và lợi thế riêng, vì vậy cách phát huy các giá trị văn hóa cũng cần linh hoạt theo đặc trưng của từng không gian. 

Trong không gian linh thiêng của Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội), tour đêm đang mở ra một cách tiếp cận mới với di sản khi kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và công nghệ số hiện đại. Thông qua hệ thống ánh sáng, trình chiếu mapping, thực tế ảo và các hoạt động trải nghiệm tương tác, di sản không còn “tĩnh” mà trở nên sống động, gần gũi hơn với khách tham quan. Đây là một trong những hướng đi cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57 về chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa, góp phần làm mới sản phẩm du lịch Thủ đô, đồng thời lan tỏa giá trị văn hiến Thăng Long trong đời sống đương đại. Ảnh: Phạm Tuấn Anh - TTXVN

Với những không gian di sản giàu giá trị, trọng tâm là bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa; ở những khu vực có tiềm năng sáng tạo, trọng tâm là hình thành các sản phẩm và hoạt động văn hóa mới trên nền tảng các giá trị sẵn có. Bởi, dù lựa chọn cách tiếp cận nào, mục tiêu vẫn là đưa văn hóa đến gần hơn với đời sống và trở thành nguồn lực cho sự phát triển của địa phương.

Dù vậy, những chuyển động tại Cửa Nam và Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã cho thấy tín hiệu tích cực. Khi chính quyền cơ sở chủ động hơn trong phát huy các giá trị văn hóa gắn với đặc trưng của địa bàn, di sản có thêm điều kiện lan tỏa trong đời sống và đóng góp thiết thực cho sự phát triển. 

Đó cũng là kỳ vọng đặt ra đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp: xây dựng một nền quản lý hiệu quả, đồng thời tạo nền tảng để văn hóa trở thành nguồn lực phát triển bền vững của Thủ đô.