Sau chặng khởi động, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 7 - 2026 do báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức đã đi tới thời điểm được rất nhiều phụ huynh cũng như các khán giả nhí chờ đợi: Công bố Top 10 chung khảo.
Bên cạnh niềm vui của một mùa giải mới, sự chờ đợi và háo hức ấy còn gắn với một lời hẹn mà giải thưởng mang tên Dế Mèn luôn hướng tới trong mỗi năm qua: lời hẹn với tuổi thơ, với trách nhiệm tạo dựng một sân chơi văn hóa - nơi trẻ em được nhìn nhận như chủ thể của đời sống tinh thần.
Nhìn lại, khi được báo Thể thao và Văn hóa sáng lập và tổ chức thường niên từ năm 2020, Giải Dế Mèn đã chọn một hướng đi đặc thù: Trao giải cho các sáng tác, trình diễn nghệ thuật xuất sắc "của thiếu nhi" hoặc "vì thiếu nhi".
"100 cái chân" (truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, NXB Trẻ)
Tưởng đơn giản, cách đặt vấn đề ấy lại chạm vào một khoảng trống đã tồn tại khá lâu trong đời sống văn hóa dành cho các khán giả nhỏ tuổi: Trẻ em hôm nay không thiếu chương trình truyền hình, trò chơi điện tử, sách truyện, phim hoạt hình hay các nền tảng giải trí trực tuyến. Nhưng, sự phong phú về hình thức chưa đồng nghĩa với một đời sống tinh thần thật sự giàu bản sắc Việt Nam.
Trong nhiều kênh giải trí ấy, yếu tố ngoại nhập hiện diện dày đặc, còn những sản phẩm gần gũi với tiếng Việt, văn hóa truyền thống và cách cảm nhận của trẻ em Việt Nam vẫn chưa đủ sức tạo thành một dòng chảy mạnh.
"Bác sách bụng to" (bản thảo tập thơ của Vũ Ngọc Diệp, 11 tuổi)
Rồi, ở một phía khác, bóng dáng người lớn lại in quá đậm trong nhiều sản phẩm tinh thần dành cho các em nhỏ, khi vẫn giữ vai trò "can thiệp" khá rõ, kể từ lựa chọn đề tài, tổ chức câu chuyện đến gửi gắm thông điệp giáo dục. Điều này có thể hợp lý ở một mức độ nhất định. Nhưng, khi thế giới quan riêng - với góc nhìn ngây thơ, trong trẻo - chưa được chú ý đúng mức, trẻ em vẫn khó có thể là trung tâm của sáng tạo, và càng thiếu cơ hội tự kể câu chuyện của mình, bằng tiếng nói của mình.
***
6 năm qua không phải một quãng thời gian quá dài, nhưng đủ để chúng ta nhìn thấy những chuyển động trong đời sống văn hóa dành cho thiếu nhi. Cùng với sự phát triển của xã hội, trẻ em Việt Nam đã được tiếp cận rộng hơn với văn hóa nghệ thuật, được quan tâm đầy đủ hơn về tri thức, cảm xúc và thẩm mỹ. Từ đó, sáng tác cho các em cũng dần thay đổi: Nghiêm túc hơn, gần hơn với tâm lý và cách cảm nhận của trẻ em hôm nay.
Bộ tranh "Tiếng nói đại dương" của họa sĩ nhí Nguyễn Minh Quân. Từ trái qua: "Món quà của biển xanh", Acrylic trên toan,80x100cm, 2025; "Lễ hội rồng biển, Acrylic trên toan,100x80cm,2025; "Ánh sáng dưới đáy biển sâu", Acrylic trên toan, 180x140cm, 2026
Trong chuyển động chung đó, sự hiện diện đều đặn của Giải Dế Mèn đã góp một phần đáng kể. Tại đó, qua mỗi mùa giải, những tác phẩm "của thiếu nhi" và "vì thiếu nhi" được gọi tên, được thảo luận, được trao cơ hội đến với công chúng. Và bên cạnh các kết quả cụ thể, giải thưởng gắn cùng chú dế ấy cũng mở ra một lời hẹn - đồng thời là lời nhắc - thường niên: Chúng ta đang viết gì, làm gì cho trẻ em, và đã lắng nghe các em đến đâu?
Thực tế ấy khiến mùa giải thứ 7 của Dế Mèn càng có thêm ý nghĩa khi diễn ra trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Tại đó, khi văn hóa được đặt ở vị trí quan trọng trong lộ trình phát triển đất nước ở kỷ nguyên mới, sáng tác dành cho thiếu nhi cũng cần được nhìn như một phần thiết yếu của quá trình bồi đắp con người Việt Nam từ những năm tháng đầu đời.
Và như nhiều hoạt động khác trong lĩnh vực văn hóa, Giải thưởng Dế Mèn của báo Thể thao và Văn hóa cũng có trách nhiệm đưa tinh thần của Nghị quyết 80 vào đời sống, với việc nâng tầm và hướng tới một mục tiêu dài hạn: Góp phần kiến tạo hệ sinh thái văn hóa - nghệ thuật dành cho thiếu nhi Việt Nam trong kỷ nguyên số, cùng với chủ trương thúc đẩy chuyển hóa những tác phẩm đoạt giải giàu tiềm năng thành sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa.
Khi lễ trao giải đang tới gần, lời hẹn thường niên của chú Dế Mèn lại cất lên từ một niềm tin giản dị: Tuổi thơ của mỗi trẻ em Việt Nam đều xứng đáng được nâng niu, bằng những câu chuyện của riêng mình, những giấc mơ của riêng mình và một đời sống tinh thần trong trẻo, giàu yêu thương.
