Giải Pritzker 2026: Kiến trúc sư Chile Smiljan Radić đoạt "Nobel" kiến trúc

Kiến trúc sư người Chile Smiljan Radić, nổi tiếng với những thiết kế mang tính thử nghiệm như gian trưng bày (pavilion) hình vòng tại London và nhà hàng được nâng đỡ bởi những tảng đá lớn ở Santiago, đã được xướng tên là người chiến thắng giải thưởng Pritzker năm nay – giải thưởng thường được ví như "Nobel" trong lĩnh vực kiến trúc – vào hôm 12/3.

Ban giám khảo nhận định, dù các công trình của kiến trúc sư 60 tuổi này thoạt nhìn có vẻ mong manh, được thiết kế một cách lỏng lẻo hoặc thậm chí chưa hoàn thiện, nhưng chúng lại mang đến sự nâng đỡ tinh thần cho những ai bước vào, thể hiện tính "lạc quan và niềm vui thầm lặng".

Công trình nổi bật và triết lý thiết kế gắn bó với thiên nhiên, bối cảnh địa phương

Radić trở thành kiến trúc sư Mỹ Latin thứ 5 giành được giải thưởng danh giá này trong suốt 47 năm lịch sử. Được trao lần đầu tiên cho bậc thầy hiện đại Philip Johnson năm 1979, giải thưởng hàng năm đã vinh danh nhiều nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất ngành, như Zaha Hadid, Norman Foster và Rem Koolhaas. Tuy nhiên, những năm gần đây, ban giám khảo ngày càng chú trọng đến các kiến trúc sư ít được biết đến hơn, những người theo đuổi các dự án quy mô nhỏ hoặc mang tính xã hội.

Công ty mang tên mình được Radić thành lập năm 1995, đến nay đã hoàn thành hơn 60 dự án, từ nhà ở, không gian nghệ thuật, nhà máy rượu vang từng đoạt giải đến cả một trạm chờ xe buýt ở Áo. Dù làm việc tại nhiều quốc gia châu Mỹ và châu Âu, phần lớn các công trình của ông vẫn nằm tại quê nhà Chile.

Một trong những tác phẩm nổi bật nhất là Teatro del Bíobío – trung tâm biểu diễn nghệ thuật tại thành phố Concepción. Vào ban đêm, tòa nhà tỏa ánh sáng ấm áp qua lớp vỏ bán trong suốt, tựa như chiếc đèn lồng giấy. Ông cũng thực hiện phần mở rộng liền mạch nhưng vẫn rất đương đại cho Bảo tàng Nghệ thuật Tiền Colombia thế kỷ 18 tại thủ đô Santiago.

Radić khéo léo kết hợp vật liệu nhân tạo và tự nhiên một cách tinh tế, với nhiều công trình được "nhúng" vào địa hình đá hoặc dường như mọc lên từ mặt đất. Mái nhà hàng Mestizo nổi tiếng tại Santiago được chống đỡ bởi những tảng đá khổng lồ lấy từ mỏ đá địa phương; còn ngôi nhà Pite tại Papudo gần đó nằm nép mình bên vách đá, tránh gió lớn.

Ông từng chia sẻ với CNN qua email trước lễ công bố: "Việc sử dụng vật liệu luôn phụ thuộc vào bối cảnh địa điểm. Cùng một chất liệu có thể được hiểu rất khác nhau tùy theo cách sử dụng và vị trí lịch sử của nó tại nơi đó. Hiểu được sự căng thẳng ấy ở mỗi nơi tôi xây dựng chính là điều quan trọng trong công việc của tôi".

Bước ngoặt từ Serpentine Pavilion và tầm nhìn về kiến trúc Chile trên bản đồ thế giới

Tầm ảnh hưởng quốc tế của Radić tăng mạnh từ năm 2014, khi ông trở thành một trong những kiến trúc sư trẻ nhất được mời thiết kế Serpentine Pavilion – ủy thác hàng năm tại Serpentine Galleries ở Vườn Kensington, London – một trong những danh hiệu được khao khát nhất ngành (trước ông có Frank Gehry, Oscar Niemeyer và Zaha Hadid). Nhiều người, kể cả chính Radić, coi đây là lựa chọn bất ngờ.

"Lúc ấy, việc được chọn để xây pavilion là một bất ngờ lớn đối với tôi" - ông nói, và bổ sung: "Cũng giống như việc nhận giải thưởng này bây giờ là một bất ngờ".

Thiết kế của ông đã phá vỡ mọi kỳ vọng: Một trong những pavilion siêu thực nhất từ trước đến nay, dạng vòng sợi thủy tinh khổng lồ đặt trên những tảng đá lớn rải rác như ngẫu nhiên trên bãi cỏ. Sự đón nhận nồng nhiệt đã tạo bước ngoặt cho sự nghiệp của Radić.

Những năm sau đó, ông hoàn thành các dự án tại Croatia, Italy và Mỹ (bao gồm cửa hàng đại diện cho thương hiệu thời trang Alexander McQueen tại Miami), cùng pavilion bơm hơi sáng tạo cho Biennale Kiến trúc Chile 2023. Hiện tại, ông đang thực hiện các dự án tại Anh, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ và Albania, trong đó có một khu phức hợp tháp nhà ở.

Sự đa dạng trong các thiết kế cho thấy Radić là kiến trúc sư khó gán mác, và ông cố tình tránh một phong cách đặc trưng.

"Phong cách đôi khi đồng nghĩa với việc áp dụng một đường nét giải pháp liên tục qua nhiều dự án khác biệt – một bộ lọc tạo ra dấu ấn hình thức nhất định. Tôi thấy điều đó nhàm chán; ít nhất là thứ tôi luôn cố tránh. Tôi thích giải quyết từng dự án một cách riêng biệt, tạo ra những nơi chốn khiến con người suy nghĩ khác đi về thực tại vật chất và ký ức của mình, từ một góc nhìn khác" - ông giải thích.

Năm nay đánh dấu 10 năm kể từ khi đồng hương Alejandro Aravena trở thành người Chile đầu tiên đoạt Pritzker (năm 2016). Radić cho rằng thành tựu ấy có "tác động lớn" đến giới kiến trúc sư Chile: "Nó tạo ra một ý niệm chung, khiến nhiều người cảm thấy mình được tham gia vào cuộc đối thoại toàn cầu từ những vĩ độ khác. Hy vọng giờ đây điều tương tự sẽ xảy ra lần nữa".

Aravena – hiện là chủ tịch ban giám khảo Pritzker – đáp lại bằng lời khen ngợi Radić vì làm việc trong "hoàn cảnh khắc nghiệt, từ rìa thế giới, với quy mô văn phòng chỉ vài cộng sự", cùng "tính nguyên bản triệt để" và khả năng "biến cái không hiển nhiên thành hiển nhiên".

Giải thưởng hàng năm do gia đình Pritzker – những người sáng lập chuỗi khách sạn Hyatt – thành lập năm 1979 thông qua Quỹ Hyatt. Giải Pritzker Kiến trúc được trao hàng năm cho một hoặc một nhóm kiến trúc sư còn sống, nhằm vinh danh những đóng góp xuất sắc, có tầm ảnh hưởng lớn đến nhân loại và môi trường xây dựng thông qua nghệ thuật kiến trúc. Giải thường được ví như "Nobel của kiến trúc" nhờ tính uy tín và quy trình chọn lọc nghiêm ngặt.

Ban giám khảo độc lập gồm 5-9 thành viên là các chuyên gia uy tín từ nhiều lĩnh vực như kiến trúc, kinh doanh, giáo dục, xuất bản và văn hóa. Họ phục vụ nhiều năm để đảm bảo sự cân bằng giữa kinh nghiệm cũ và mới, và tiến hành thảo luận bí mật để chọn người thắng cuộc. Hiện nay, chủ tịch ban giám khảo là kiến trúc sư Alejandro Aravena – người đoạt giải năm 2016.

Người đoạt giải nhận khoản tiền thưởng 100.000 USD, giấy chứng nhận chính thức và huy chương đồng (từ năm 1987), với mặt sau khắc dòng chữ Latin "firmitas, utilitas, venustas" (vững chắc, hữu dụng, mỹ miều) – lấy cảm hứng từ kiến trúc sư La Mã Vitruvius. Lễ trao giải thường diễn ra tại một địa điểm kiến trúc có ý nghĩa trên thế giới, thường vào khoảng tháng 5 hàng năm.

Khi được hỏi về quá trình nhận giải, Radić khẳng định thành phần ban giám đảm bảo tính liêm chính của giải.

"Hơn 30 năm qua, niềm đam mê của tôi là kiến trúc" - ông nói thêm. "Tôi vẫn tin rằng kiến trúc là một hành động tích cực, và giải Pritzker vẫn là một phần của hành động tích cực ấy".

Radić sẽ nhận khoản tiền thưởng 100.000 USD cùng huy chương đồng tại lễ trao giải diễn ra trong năm nay.