Tên tuổi của danh họa thời Phục hưng Michelangelo lại một lần nữa gây chú ý khi có thông tin về kho tác phẩm bí mật giấu trước lúc qua đời cùng một bức tượng bán thân Chúa cứu thế bằng đá cẩm thạch được tái công nhận là của ông sau hơn 200 năm "lặng lẽ" trong nhà thờ Sant'Agnese ở Rome. Nhưng chúng ta thực sự biết gì về cuộc đời ông – người đã sống thọ đến 88 tuổi, gấp đôi tuổi thọ trung bình thời kỳ Phục hưng?
Từ hình ảnh Chúa Cha vươn tay trao tia sáng sự sống cho Adam trên trần nhà nguyện Sistine đến cảnh Đức Mẹ Maria đau buồn ôm thi thể Chúa Jesus trên đùi trong kiệt tác Pietà, các tác phẩm của Michelangelo đã trở thành biểu tượng bất hủ.
Michelangelo là người luôn kiểm soát chặt chẽ hình ảnh bản thân khi vươn lên trở thành họa sĩ nổi tiếng nhất thời đại
Ít người biết chi tiết về cuộc đời người nghệ sĩ thời kỳ Phục hưng này – một con người luôn kiểm soát chặt chẽ hình ảnh bản thân khi vươn lên trở thành họa sĩ nổi tiếng nhất thời đại, và có lẽ là một trong những tên tuổi vĩ đại nhất mọi thời đại.
Bức tranh trên trần nhà nguyện Sistine, thuộc Vatican, là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của Michelangelo
Tên ông vẫn thường xuyên xuất hiện trên mặt báo. Và mới đây, ngay trước khi kỷ niệm 551 năm ngày sinh Michelangelo, nhà nghiên cứu độc lập Valentina Salerno đưa ra giả thuyết mới về cái chết và các tác phẩm của ông. Bà cho rằng bậc thầy điêu khắc và hội họa đã giấu các tác phẩm trong một căn phòng bí mật trước khi qua đời năm 1564, đồng thời giao chìa khóa cho bạn bè theo một kế hoạch phức tạp để giữ chúng trong tay người đáng tin cậy.
Bà còn khẳng định bức tượng bán thân Chúa cứu thế bằng đá cẩm thạch trong nhà thờ Sant'Agnese ở Rome là tác phẩm của Michelangelo.
Liệu bức tượng bán thân bằng đá cẩm thạch Chúa cứu thế này có thực sự là tác phẩm của Michelangelo? Nhà nghiên cứu Valentina Salerno tin là vậy
Nhà nghiên cứu Salerno, dựa trên tài liệu lưu trữ, không phải sử gia nghệ thuật mà là diễn viên kiêm tác giả tiểu thuyết, bắt đầu nghiên cứu Michelangelo cách đây một thập kỷ để viết sách. Bà mô tả phát hiện của mình là "câu chuyện lớn về tình bạn vượt thời gian" và vẽ nên hình ảnh mới về vị nghệ sĩ huyền thoại.
Các tuyên bố này chưa được giới học giả thẩm định, dù vậy, tin tức đã khiến công chúng quay lại tìm hiểu cuộc đời và nghệ thuật của Michelangelo, đồng thời xem xét lại những gì chúng ta thực sự biết về con người vẫn khiến hậu thế say mê.
Họa sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư, nhà thơ: Một con người Phục hưng đích thực
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni sinh ngày 6/3/1475, cách Florence khoảng 100 km về phía Đông – thành phố khởi đầu sự nghiệp của ông. Ông tự coi mình chủ yếu là nhà điêu khắc, nhưng cũng là họa sĩ, kiến trúc sư và nhà thơ xuất sắc, để lại hơn 300 bài thơ cùng nhiều thư tình đầy cảm xúc, khám phá tình yêu, dục vọng và những suy tư sâu sắc về linh hồn con người.
Vẻ tráng lệ và quy mô đồ sộ của bức tranh "Phán xét cuối cùng" (Last Judgment) của Michelangelo đã làm say đắm người xem xuyên suốt lịch sử
Ông nổi tiếng từ rất trẻ nhờ sự bảo trợ của gia tộc Medici ở Florence. Ngay ở tuổi 21, Michelangelo đã khéo léo tạo bước ngoặt bằng cách tạc một bức tượng Cupid ngủ say, làm cũ kỹ nhân tạo rồi bán như cổ vật La Mã cho Hồng y Raffaele Riario. Dù bị phát hiện là "giả mạo", tài năng của ông khiến vị hồng y ấn tượng, mời ông đến Rome – mở ra cơ hội lớn lao cho sự nghiệp.
Sau đó, ông chủ yếu làm việc giữa Florence và Rome, nhận ủy thác từ các nhân vật quyền lực, trong đó có nhiều vị giáo hoàng như Julius II (giao trần Sistine và mộ phần), Leo X, Clement VII (các dự án Medici) và Paul III (bổ nhiệm kiến trúc sư trưởng Thánh đường Thánh Phêrô khi ông đã ngoài 70 tuổi).
Nghệ thuật của ông được ca ngợi nhờ bố cục hài hòa, cân đối, giàu chi tiết giải phẫu, tầm vóc vũ trụ và kịch tính nhân sinh. Điển hình là tượng Moses nổi tiếng với đôi sừng trên đầu – không phải ý tưởng quái dị, mà xuất phát từ lỗi dịch Kinh Thánh Latin (từ "tia sáng" trên mặt Moses bị nhầm thành "sừng").
Tượng "Moses" nổi tiếng với đôi sừng trên đầu của Michelangelo
Theo nhà sử học nghệ thuật Mỹ Elizabeth Lev – chuyên gia Phục hưng sống tại Rome – Michelangelo là thế hệ đầu tiên đáp ứng thông điệp phổ quát một cách táo bạo và biểu tượng nhất. Ông xử lý những khía cạnh cơ bản nhất của con người theo cách không sợ hãi.
Michelangelo: Thương hiệu cá nhân
Một điều khiến ông nổi bật là việc sớm xây dựng thương hiệu cho chính mình. Michelangelo, qua đời năm 1564, là nghệ sĩ phương Tây đầu tiên có tiểu sử xuất bản khi còn sống.
Ông hợp tác chặt chẽ với Giorgio Vasari, người đưa chương về Michelangelo trong sách Lives of the Most Excellent Painters, Sculptors, and Architects năm 1550. Ba năm sau, trợ lý Ascanio Condivi xuất bản tiểu sử mới, thực chất do chính Michelangelo "viết hộ".
Mái vòm của Vương cung thánh đường St. Peter được thiết kế bởi Michelangelo
Dù có khác biệt, cả hai đều khắc họa ông không chỉ là thợ thủ công mà là nghệ sĩ trí tuệ cao, thiên tài cô độc, với tác phẩm ra đời hoàn hảo ngay từ đầu.
Ông không muốn công chúng thấy máu, mồ hôi và nước mắt trong quá trình sáng tạo, cũng như những sai lầm khi hoàn thiện kỹ năng. Ông phá hủy rất nhiều bản vẽ, phác thảo và giấy tờ – dù nếu vẽ một tờ mỗi ngày trong suốt 70 năm sự nghiệp, ông có thể tạo ra tới 28.000 bản vẽ, nhưng chỉ khoảng 600 còn sót lại ngày nay. Thậm chí ông dùng búa đập phá một phần tượng Pietà Bandini ở Florence.
Michelangelo chủ yếu tự coi mình là một nhà điêu khắc; một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là bức tượng "Pieta" trong Vương cung thánh đường St. Peter
Dù được miêu tả như thiên tài cô độc, Michelangelo thực tế làm việc với hàng trăm cộng sự và trợ lý trong các dự án lớn, giám sát chặt chẽ để đảm bảo chất lượng.
Căn phòng bí mật khác
Chính động cơ này nuôi dưỡng câu chuyện lâu nay rằng ông thiêu hủy tác phẩm còn lại trước khi chết – điều mà Salerno bác bỏ bằng giả thuyết chúng được giấu trong căn phòng bí mật.
Elizabeth Lev cho rằng việc đốt tác phẩm phù hợp với mong muốn không để ai thấy sản phẩm dang dở của ông. Cuối đời, ông lo lắng về di sản qua nhiều bài thơ.
Du khách từ khắp nơi trên thế giới đổ xô đến Florence để chiêm ngưỡng các tác phẩm của Michelangelo, như bức tượng "David"
Tuy nhiên, không có tài liệu nào từ bạn bè thân cận đề cập căn phòng bí mật chứa tác phẩm. Michelangelo từng phải trốn trong căn hầm dưới nhà nguyện ở Florence vì ủng hộ Cộng hòa Florence, khi bị truy nã lúc chế độ chuyển sang công quốc.
Một Michelangelo mới?
Với số lượng và quy mô tác phẩm khổng lồ, đáng lẽ phải có hàng trăm bản phác thảo chuẩn bị, nhưng số lượng còn lại ít ỏi – lý do nhiều bản vẽ thường được cho là của ông xuất hiện.
Tháng 2 vừa qua, một bản phác thảo bàn chân được nhà đấu giá Christie's xác định là của ông đã bán kỷ lục 27,2 triệu USD.
Một số tác phẩm khác mới được quy cho ông gần đây, như hai tượng đồng khỏa thân cưỡi thú giống sư tử năm 2015.
Salerno hy vọng nghiên cứu lưu trữ của mình sẽ thúc đẩy học thuật sâu hơn, dù giới chuyên gia cho rằng cần bằng chứng vững chắc hơn nhiều.
Những bản phác thảo như thế này của Michelangelo khá hiếm, đặc biệt là khi so sánh với kích thước và số lượng các tác phẩm hoàn chỉnh mà ông đã tạo ra
Dù có thêm câu chuyện hay tác phẩm mới, di sản Michelangelo vẫn trường tồn. Như Elizabeth Lev nhận xét, ông đã biến những khái niệm lớn lao, những câu hỏi cơ bản mà mọi người – bất kể tôn giáo, nguồn gốc hay ngôn ngữ – đều đối diện, thành hình thức đẹp đẽ, thanh thoát và dễ đồng cảm nhất.
