Điện ảnh trước thách thức bản quyền trong kỷ nguyên AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ hiện đại đang trở thành động lực thay đổi toàn diện ngành điện ảnh toàn cầu. Sự bứt phá của các mô hình điện ảnh tiên tiến đặt điện ảnh Việt Nam trước cơ hội lẫn thách thức lớn trong việc xây dựng hệ sinh thái chuyên nghiệp, hiện đại và bảo vệ tài sản trí tuệ bền vững trong thời kỳ hội nhập.

Điện ảnh Việt Nam đang đứng trước những cơ hội mới để phát triển thành một ngành công nghiệp văn hóa quan trọng. Vì vậy, các giải pháp bảo vệ quyền tác giả và thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp điện ảnh trong bối cảnh chuyển đổi số là rất cần thiết.*AI tái định hình ngành công nghiệp điện ảnh.AI đang làm thay đổi sâu sắc cách vận hành của ngành công nghiệp điện ảnh; đồng thời mở ra cơ hội mới cho các nền điện ảnh đang phát triển trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường. 

Theo Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt mục tiêu các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030. Cùng với đó, Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2035 cũng dành nguồn lực lớn cho lĩnh vực này. Những mục tiêu trên cho thấy văn hóa không còn chỉ là yếu tố làm phong phú đời sống tinh thần mà đã trở thành một động lực phát triển. Trong đó, điện ảnh giữ vai trò đặc biệt bởi vừa là ngành sáng tạo, vừa có khả năng lan tỏa giá trị văn hóa, hình ảnh đất nước và con người Việt Nam ra thế giới.

Hiện nay, sự phát triển nhanh chóng của AI đang đặt ra nhiều câu hỏi về quyền sở hữu đối với tác phẩm có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo, trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan cũng như cơ chế bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo trong môi trường số.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Phương, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, AI và công nghệ số không chỉ làm thay đổi quy trình sản xuất mà còn tái định hình các ngành công nghiệp văn hóa và tương quan quyền lực văn hóa giữa các quốc gia. Trong bối cảnh đó, giá trị điện ảnh không chỉ dừng lại ở tác phẩm hoàn chỉnh mà còn ở khả năng tái sử dụng, lưu thông và tích lũy ảnh hưởng, đưa dữ liệu điện ảnh trở thành một dạng tài sản và quyền lực mềm mới. Từ góc độ chính sách văn hóa và công nghiệp sáng tạo, tiến sĩ Phương cho rằng AI có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sáng tạo nội dung, bảo vệ tài sản trí tuệ và gia tăng sức mạnh mềm văn hóa quốc gia.

Xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công nghệ điện ảnh hiện đại, công nghệ AI đang được ứng dụng trong các công đoạn sản xuất, hậu kỳ và phân phối phim trên thế giới. Tiến sĩ Nikey Kim, Phó Chủ tịch Hiệp hội Quan hệ Công chúng Hàn Quốc (KAPR), Giám đốc Hiệp hội Nhân vật Hàn Quốc (KOCA) cho rằng, AI và video ngắn đang mở ra xu hướng tăng tương tác, thậm chí cho phép khán giả trò chuyện với nhân vật. Nếu tận dụng tốt dữ liệu và AI để thấu hiểu khán giả, điện ảnh Việt Nam có thể mở rộng hệ sinh thái người hâm mộ toàn cầu, vượt ra ngoài khuôn khổ sản xuất phim truyền thống.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý AI không chỉ mở rộng khả năng sáng tạo mà còn kéo theo những rủi ro về pháp lý, đạo đức và bản sắc nghệ thuật, đòi hỏi ngành điện ảnh phải có định hướng phát triển phù hợp. Với điện ảnh Việt Nam, đây là thời điểm để chọn lọc và định hướng để tránh những bẫy sáng tạo mà ngành điện ảnh toàn cầu đang phải trả giá.

Hoàn thiện "lá chắn" pháp lý bảo vệ bản quyền

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra nhiều câu hỏi mới liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm pháp lý đối với các sản phẩm sáng tạo như những thách thức pháp lý, các giải pháp nhằm bảo vệ quyền lợi của nhà sáng tạo trong môi trường số. Một bộ phim có thể bị sao chép chỉ trong vài phút nhưng để xây dựng một nền điện ảnh số bền vững cần bắt đầu từ việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Luật sư Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, Việt Nam đã hoàn thiện khung pháp lý bảo hộ quyền tác giả trong điện ảnh trong thời đại AI, hiện Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 và Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã có những thay đổi mạnh mẽ để bảo vệ quyền tác giả trước các thách thức mới của công nghệ. Cục Bản quyền tác giả sẽ tiếp tục tăng cường xử lý các hành vi vi phạm nhằm xây dựng môi trường sáng tạo minh bạch, bảo đảm quyền lợi của các nhà sáng tạo và nhà đầu tư.

Các chuyên gia cũng cho rằng giá trị của một bộ phim không chỉ dừng lại ở doanh thu phòng vé mà còn được khai thác trên các nền tảng số, truyền hình, giáo dục, du lịch và các sản phẩm phái sinh. Vì vậy, việc quản trị quyền sở hữu trí tuệ cần được thực hiện ngay từ quá trình hình thành tác phẩm.

Theo Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng, năm 2025 doanh thu phòng vé Việt Nam đạt gần 5.600 tỷ đồng với hơn 70 triệu lượt vé bán ra; phim Việt chiếm khoảng 62% thị phần và có hơn 50 tác phẩm được phát hành - mức cao nhất trong khoảng một thập kỷ. Điều đó cho thấy điện ảnh Việt Nam đã là một ngành kinh tế sáng tạo có quy mô, có khán giả, có dữ liệu, có dòng tiền và có trách nhiệm pháp lý. Tuy nhiên, bình quân mỗi người Việt mới đến rạp khoảng 0,7 lần mỗi năm, thấp hơn nhiều thị trường trong khu vực  như Malaysia (1 lần/người/năm) hay Singapore (1,3 lần/người/năm), cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn nếu tiếp tục nâng cao chất lượng nội dung, phát triển phân phối số, bảo vệ bản quyền và cải thiện trải nghiệm khán giả.

Tiến sĩ Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam cho rằng, các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cùng định hướng phát triển công nghiệp văn hóa đang mở ra nhiều cơ hội; đồng thời đặt ra những yêu cầu mới đối với ngành điện ảnh. Theo bà, điện ảnh không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn là ngành công nghiệp văn hóa, góp phần tạo ra giá trị kinh tế, quảng bá thương hiệu quốc gia và gia tăng sức mạnh mềm.

Thời gian qua, điện ảnh Việt Nam ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực với thị trường mở rộng, năng lực sản xuất được nâng cao và sự hiện diện ngày càng rõ nét tại các liên hoan phim quốc tế. Tuy nhiên, để phát triển thành ngành công nghiệp hiện đại, điện ảnh Việt Nam cần tận dụng hiệu quả hơn thành tựu khoa học - công nghệ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Theo bà Ngô Phương Lan, thách thức lớn nhất hiện nay là bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường số, khi nội dung có thể dễ dàng bị sao chép, phát tán và AI có khả năng tạo ra các sản phẩm từ dữ liệu lớn, khiến việc bảo vệ tài sản trí tuệ trở thành yêu cầu mang tính sống còn.