Để bản sắc văn hóa thành nguồn lực phát triển trong hội nhập quốc tế

Hội nhập quốc tế càng sâu rộng, bản sắc văn hóa càng đứng trước yêu cầu không chỉ được bảo tồn, mà phải tiếp tục sống trong đời sống đương đại, có khả năng thích ứng, sáng tạo và chuyển hóa thành nguồn lực phát triển. Điều đó đặt ra bài toán về bản lĩnh, năng lực tự chủ văn hóa của một quốc gia trong những dòng chảy ngày càng mạnh mẽ của toàn cầu hóa, công nghệ số và truyền thông xuyên biên giới.

Đây là vấn đề trọng tâm được đặt ra tại hội thảo khoa học quốc gia "Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế" diễn ra sáng 2/10 tại Hà Nội. Hội thảo do NXB Chính trị quốc gia Sự thật; Bộ VH,TT&DL và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp tổ chức. Tại hội thảo, các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý cùng trao đổi những vấn đề lý luận và thực tiễn về bản sắc văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Bản sắc cần "sống" trong đời sống đương đại

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS-TS Vũ Trọng Lâm (Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật), đặt vấn đề từ vị trí của văn hóa trong lịch sử và sự phát triển của dân tộc.

Ông nhấn mạnh: "Văn hóa là nơi kết tinh căn cốt, bản lĩnh và sức sống của một dân tộc. Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, những giá trị văn hóa được bồi đắp, trao truyền và không ngừng sáng tạo đã góp phần làm nên sức mạnh trường tồn của dân tộc Việt Nam".

Theo PGS-TS Vũ Trọng Lâm, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng mở ra những cơ hội lớn cho giao lưu, tiếp biến và lan tỏa văn hóa Việt Nam, nhưng đồng thời cũng đặt bản sắc văn hóa trước những tác động đa chiều của kinh tế thị trường, công nghệ số, truyền thông xuyên biên giới và sự biến đổi nhanh chóng của các hệ giá trị.

Từ thực tế đó, vấn đề giữ gìn bản sắc cần được nhìn nhận trong một tư duy rộng hơn việc lưu giữ những giá trị đã có. Ông Lâm cho rằng, giữ gìn bản sắc không thể chỉ là bảo tồn những gì đã có, càng không phải là khép kín hay bảo lưu nguyên trạng. Điều quan trọng là làm cho những giá trị bền vững của văn hóa Việt Nam tiếp tục sống trong đời sống đương đại, được tiếp nối bằng sáng tạo, được làm giàu trong giao lưu với thế giới và chuyển hóa thành nguồn lực cho phát triển đất nước".

Ở một bình diện rộng hơn, hội nhập càng sâu thì yêu cầu về bản lĩnh và năng lực tự chủ văn hóa càng cao. Theo Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tự chủ về văn hóa không có nghĩa là tự cô lập hay từ chối những giá trị từ bên ngoài. Đó trước hết là khả năng của một dân tộc biết mình cần gì, lựa chọn điều gì, tiếp nhận như thế nào và sáng tạo ra những giá trị gì để vừa làm giàu cho chính mình, vừa đóng góp vào sự đa dạng của văn hóa nhân loại.

"Một nền văn hóa có bản lĩnh không sợ giao lưu và cạnh tranh; trái lại, chính trong giao lưu, những giá trị có sức sống thực sự càng có điều kiện được khẳng định" - PGS Lâm khẳng định.

Nhận thức này càng có ý nghĩa trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt văn hóa và con người trong vị trí ngày càng rõ nét của chiến lược phát triển quốc gia, xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, động lực, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển bền vững. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cũng xác định yêu cầu phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

Điều này cho thấy, câu chuyện về bản sắc văn hóa hôm nay không chỉ giới hạn trong phạm vi bảo tồn di sản hay gìn giữ những giá trị truyền thống. Đó còn là câu chuyện về năng lực phát triển của quốc gia: Làm thế nào để những giá trị đã được hun đúc qua lịch sử trở thành phẩm chất của con người Việt Nam hôm nay; trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo; trở thành sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh; trở thành sức hấp dẫn của hình ảnh Việt Nam; và sâu xa hơn, trở thành một phần sức mạnh nội sinh giúp đất nước phát triển nhanh nhưng vẫn bền vững, hiện đại nhưng không mất mình.

Kiến tạo nguồn lực phát triển từ bản sắc

Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, câu chuyện giữ gìn bản sắc văn hóa không còn chỉ nằm ở việc bảo tồn những giá trị đã được trao truyền, mà đặt ra yêu cầu làm sao để các giá trị ấy tiếp tục sống, thích ứng và tạo ra sức mạnh mới trong đời sống đương đại.

Khi công nghệ, truyền thông xuyên biên giới, các dòng chảy văn hóa và sự biến đổi của thị hiếu đang diễn ra với tốc độ ngày càng lớn, năng lực nhận diện giá trị cốt lõi, chủ động tiếp nhận cái mới và chuyển hóa bản sắc thành nguồn lực phát triển trở thành một yêu cầu có ý nghĩa chiến lược đối với văn hóa Việt Nam.

Theo TS Đinh Thị Mai (Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia, văn hóa vừa là nền tảng hình thành căn tính, bản sắc cộng đồng, vừa là hệ giá trị định hướng cho con người và xã hội, đồng thời cũng là nguồn lực nội sinh của phát triển.

Bà cho rằng, Việt Nam đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử. Bản sắc văn hóa dân tộc được hình thành trong quá trình liên tục giao lưu, tiếp biến và sáng tạo để vừa duy trì những giá trị nền tảng, vừa tiếp nhận và chuyển hóa các yếu tố văn hóa bên ngoài, làm giàu cho văn hóa của chính mình.

Ngày nay, dưới tác động của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, quá trình giao lưu văn hóa diễn ra ở quy mô và tầm vóc mới. Sự phát triển của công nghệ số, truyền thông xuyên quốc gia, trí tuệ nhân tạo, các nền tảng mạng xã hội, công nghiệp văn hóa, cùng với đó là sự gia tăng các dòng chảy của hàng hóa và con người khiến cho các giá trị, biểu tượng, sản phẩm và thực hành văn hóa có khả năng vượt qua biên giới quốc gia với tốc độ chưa từng có.

"Trong bối cảnh đó, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế không chỉ là một yêu cầu của bảo tồn văn hóa mà đã trở thành vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với năng lực phát triển, sức mạnh nội sinh và vị thế của quốc gia" - TS Mai nhấn mạnh.

Chuyên gia này cũng cho rằng, việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay cần được xem xét trong nhiều chiều tác động. Trước hết, hội nhập quốc tế đưa tới cả cơ hội và thách thức đối với bản sắc văn hóa

Một mặt, đây là điều kiện để Việt Nam tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại, mở rộng đối thoại giữa các nền văn hóa, quảng bá hình ảnh đất nước, con người và tạo thêm không gian cho công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa, ngoại giao văn hóa cũng như sức mạnh mềm quốc gia. Mặt khác, sự lưu chuyển nhanh của các sản phẩm và biểu tượng xuyên quốc gia cũng có thể làm gia tăng xu hướng đồng nhất hóa thị hiếu và lối sống; đô thị hóa, di cư, chuyển đổi kinh tế và biến đổi cấu trúc cộng đồng đang tác động đến môi trường tồn tại của nhiều thực hành văn hóa truyền thống.

Bên cạnh đó, vấn đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế còn cần được nhìn nhận trong các khía cạnh quan trọng khác như: Bản sắc văn hóa không chỉ được xem là di sản mà là những quá trình; Chuyển đổi tư duy từ bảo tồn bản sắc sang kiến tạo nguồn lực phát triển; Chủ thể văn hóa là trung tâm của quá trình gìn giữ, trao truyền và kiến tạo bản sắc; Không gian số - không gian mới của bản sắc văn hóa; và Bản sắc văn hóa tạo dựng sức mạnh mềm và vị thế quốc gia.

Tại hội thảo, nhiều vấn đề khác cũng được đặt ra và trao đổi, từ lý luận, quan điểm và chính sách về bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế; vai trò của di sản, cộng đồng và con người trong bảo tồn, thực hành, phát huy bản sắc; những biến đổi của bản sắc văn hóa trong kỷ nguyên số, truyền thông, công nghiệp văn hóa và các phương tiện biểu đạt mới; đến khả năng chuyển hóa bản sắc văn hóa thành nguồn lực phát triển, góp phần gia tăng sức mạnh mềm và vị thế quốc gia.

Qua đó, hội thảo tạo diễn đàn khoa học để các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà quản lý và các chủ thể thực hành văn hóa cùng trao đổi, nhận diện những vấn đề mới, bổ sung luận cứ khoa học và đề xuất các giải pháp có tính khả thi cho việc giữ gìn, phát huy, làm giàu bản sắc văn hóa Việt Nam trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế.