'Đánh thức' tài liệu lưu trữ để tìm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh

Tại Trung tâm lưu trữ quốc gia III, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, hơn 72.000 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố (theo địa giới hành chính các thời kỳ giai đoạn 1945 - 1975) đang được gìn giữ.

Đây là một trong những khối tài liệu lưu trữ quốc gia có giá trị đặc biệt, không chỉ phục vụ nghiên cứu lịch sử mà còn là nguồn tư liệu gốc vô giá, trực tiếp hỗ trợ việc tìm kiếm người mất tích sau chiến tranh.

TS Trần Việt Hoa – Giám đốc Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước cho biết: "Đối với các hồ sơ kỷ vật của cán bộ đi B là liệt sĩ, thông tin trong hồ sơ có mối liên hệ rất chặt chẽ với công tác của Ban Chỉ đạo 515 (Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ). Khi có thông tin mới về việc tìm kiếm hài cốt hay phát hiện kỷ vật ngoài thực địa, chúng tôi lập tức rà soát kho lưu trữ xem cơ quan đang giữ những tài liệu gì về trận đánh, thời gian, địa điểm và thông tin thương vong. Các dữ liệu này sau đó được cung cấp cho Ban Chỉ đạo 515 để phối hợp đối chiếu, khớp nối với các nguồn thông tin khác". 

Đặc biệt, theo Trung tâm lưu trữ quốc gia III, việc phối hợp với các đối tác quốc tế, trong đó có Đại học Công nghệ Texas (Hoa Kỳ) đang mở thêm cơ hội xác định danh tính và tìm kiếm liệt sĩ. Khai thác nguồn tư liệu lưu trữ quy mô rất lớn do phía Hoa Kỳ thu thập từ chiến trường Việt Nam, Đại học Công nghệ Texas đã triển khai nghiên cứu 2,7 triệu trang tài liệu, gần 261 nghìn hồ sơ đã được số hóa.

Đáng chú ý, chính từ những tài liệu này đã góp phần cung cấp hồ sơ tư liệu quan trọng cho việc xác định mộ chôn tập thể liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng, góp sức cho chiến dịch "500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang được tập trung đẩy mạnh triển khai trên cả nước.

Theo TS. Steve Maxner - Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson, Đại học Công nghệ Texas, Hoa Kỳ, "từ năm 2026, dự án của chúng tôi đã nghiên cứu tài liệu để hỗ trợ cho chính phủ Việt Nam qua việc rà soát nghiên cứu 400 hồ sơ. Bắt đầu từ các địa phận ở Lộc Ninh và Tây Ninh để xác định nơi các đơn vị quân đội từng hoạt động và vị trí các phần mộ. Chúng tôi đã hoàn thiện bản báo cáo chi tiết cho từng cá nhân, từng đơn vị làm căn cứ cho các đơn vị của Việt Nam triển khai các biện pháp xác minh và tiến hành khai quật. Kết quả rất tích cực trong 5 bộ hài cốt đầu tiên được tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng có 1 bộ hài cốt  có thông tin về đơn vị. Đội ngũ của chúng tôi trong 24h đồng hồ đã tìm ra những giấy tờ liên quan thuộc Đại hội 2, tiểu đoàn 1 Long An, giúp chính quyền thành phố Hồ Chí Minh xác thực thông tin này".

Góp sức cho chiến dịch 500 ngày đêm, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã xây dựng cơ sở dữ liệu, phần mềm tra cứu hồ sơ cán bộ đi B và đưa vào vận hành hệ thống tra cứu trực tuyến tạo điều kiện để người dân, thân nhân cán bộ đi B và các cơ quan chức năng tra cứu, xác minh thông tin về liệt sỹ và thân nhân.

TS Trần Việt Hoa cho biết: "Vừa rồi, chúng tôi rất vui mừng với trường hợp của liệt sĩ Huỳnh Văn Quyên, Trung tâm đã kịp thời tra cứu và tìm thấy Quyết định trao Bằng Tổ quốc ghi công của Nhà nước. Nguồn thông tin từ tài liệu lưu trữ có ý nghĩa rất lớn, giúp khẳng định và đối chiếu chính xác giữa thông tin thực địa, công nghệ xác định danh tính mới (như ADN) với hồ sơ quản lý hành chính. Đây là bộ hồ sơ có tính xác thực rất cao."

Trung tâm lưu trữ Quốc gia III cũng đang đẩy mạnh hoạt động hợp tác với cơ quan lưu trữ các nước để thu thập tài liệu, làm căn cứ đối chiếu, xác minh rõ các thông tin về liệt sĩ, các trận đánh có thương vong, đặc biệt thông tin về các vị trí có phần mộ tập thể. Từ đó góp phần triển khai hiệu quả chiến dịch 500 ngày đêm, lời tri ân sâu sắc và thiết thực nhất đối với các anh hùng, liệt sĩ và thân nhân của họ./.