Muốn phát triển kinh tế di sản một cách nghiêm túc, không thể bỏ qua vai trò của sở hữu trí tuệ - công cụ để xác lập quyền, nhận diện giá trị, bảo vệ thành quả sáng tạo, tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác, đầu tư, thương mại hóa và phân chia quyền, lợi ích hợp pháp.
Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu phát triển kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa trên nền tảng giá trị văn hóa Việt Nam. Từ chỗ coi văn hóa chủ yếu là lĩnh vực cần bảo tồn, chính sách mới xác định văn hóa phải trở thành nguồn lực nội sinh, tham gia trực tiếp vào tăng trưởng, tạo việc làm, xây dựng thương hiệu và nâng cao sức cạnh tranh quốc gia. Trong mục tiêu đó, kinh tế di sản là một cấu phần quan trọng. Việc khai thác giá trị di sản không còn dừng lại ở bảo tồn, mà đang đặt ra yêu cầu mới: làm thế nào để di sản vừa được gìn giữ, vừa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế bền vững.
Khơi dậy tiềm năng: Sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản
Tọa đàm "Khơi dậy tiềm năng: Sở hữu trí tuệ trong kinh tế di sản" vừa được báo Nhân Dân tổ chức tai Hà Nội, đã mở ra hướng đi gắn với thực tiễn. Muốn phát triển kinh tế di sản một cách nghiêm túc, không thể bỏ qua vai trò của sở hữu trí tuệ - công cụ để xác lập quyền, nhận diện giá trị, bảo vệ thành quả sáng tạo, tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác, đầu tư, thương mại hóa và phân chia quyền, lợi ích hợp pháp. Nếu không định danh được các lớp tài sản vô hình trong di sản, rất khó biến di sản thành tài sản.
Theo các chuyên gia, muốn phát triển kinh tế di sản một cách nghiêm túc, không thể bỏ qua vai trò của sở hữu trí tuệ
TS. Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam nhấn mạnh, khi chúng ta đang tương tác khai thác di sản văn hóa, chúng ta cần phải có trách nhiệm với di sản, trong việc vừa bảo tồn vừa gìn giữ. Đồng thời phải đảm bảo quyền của những người đang sở hữu di sản, những người đang sáng tạo ra di sản, là cộng đồng, những người đang trao truyền. Và cả những những người đang sáng tạo di sản ở góc độ khai thác, tạo ra giá trị di sản từ sản phẩm mới.
Ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn truyền thông Lê chia sẻ, khi nói đến chuyện khai thác di sản, luôn luôn có sự e ngại, thậm chí không chỉ từ phía các nhà quản lý, mà kể cả thị trường nữa. "Công chúng cũng sẽ đặt câu hỏi rằng việc khai thác di sản này ai cho phép, và tại sao một nhà kinh doanh được quyền khai thác di sản này mà không phải là người khác. Đồng thời khai thác như thế này đã hợp pháp chưa, đã đúng với quan điểm của Nhà nước và cộng đồng hay chưa?", ông Lê Quốc Vinh nói.
Những sản phẩm sáng tạo từ di sản
Các chuyên gia khẳng đinh, công nghiệp văn hóa Việt Nam muốn phát triển phải có tài sản trí tuệ, năng lực bảo hộ, khả năng tổ chức sáng tạo trên nền di sản một cách hợp pháp, chuyên nghiệp, có giá trị gia tăng cao. Từ đó cần làm rõ cơ chế, nhận diện nút thắt, đưa ra những mô hình có thể triển khai thực tế.
Ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn truyền thông Lê cho rằng, khả năng sáng tạo của chúng ta rất lớn, nhưng việc làm thị trường, làm marketing, làm thương hiệu cho các sản phẩm văn hóa đó là điểm nghẽn. Hầu như vướng ở nhiều cấp độ, không phải chỉ doanh nghiệp, mà quan trọng nhất là ở các cơ quan quản lý, những người có trách nhiệm với di sản là những người phải thấu hiểu rằng ngoài sức sáng tạo ra còn phải tạo ra cho nó sức mạnh thị trường, mới gia tăng được giá trị của sản phẩm văn hóa.
Đứng ở góc độ pháp lý, luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu trí tuệ Bross & Partners cho rằng, dù một làng nghề, một biểu tượng văn hóa, một loại hình nghệ thuật dân gian hay tri thức truyền thống, di sản đều chứa đựng nhiều lớp tài sản vô hình. Việc nhận diện đúng các lớp quyền này là điều kiện để di sản thoát khỏi tình trạng chỉ là tài nguyên thô, mà trở thành tài sản có thể định giá, cấp quyền, khai thác và sinh lợi trong khuôn khổ pháp luật.
Luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu trí tuệ Bross & Partners nêu hướng thực hiện các biện pháp thí điểm. Đầu tiên nên chọn các di sản để làm thí điểm, sau đó cần xây dựng bộ quy tắc về thỏa thuận tiếp cận di sản, thỏa thuận về ghi âm, ghi hình, thỏa thuận về phân chia chia sẻ lợi ích giữa nhà đầu tư và chủ thể di sản. Tiếp theo xây dựng các đầu mối để khai thác di sản. Thứ tư là vận hành thử, cuối cùng là đánh giá lại.
Di sản nếu được nhận diện đúng, kể lại bằng ngôn ngữ hôm nay, thì di sản có thể mở ra không gian phát triển rất lớn. Và câu chuyện thực tiễn của kinh tế di sản đang đòi hỏi phải có một cách tiếp cận mới, bài bản hơn, có chiều sâu hơn, để di sản được tổ chức khai thác đúng hướng, đúng luật, đúng giá trị, trở thành một động lực nội sinh cho phát triển.
