Đại hội XIV của Đảng: Cải cách thể chế – đột phá then chốt trong định hướng kinh tế

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Đại hội XIV) của Đảng Cộng sản Việt Nam được kỳ vọng sẽ xác định các định hướng phát triển kinh tế lớn của đất nước trong giai đoạn mới, trong đó tập trung vào đổi mới mô hình tăng trưởng, hoàn thiện thể chế kinh tế, phát triển kinh tế tư nhân, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Trao đổi với phóng viên tại Paris, Giáo sư Lê Văn Cường - Giám đốc nghiên cứu danh dự tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), đồng thời là Giáo sư danh dự Trường Kinh tế Paris - cho rằng các định hướng kinh tế được đặt ra tại Đại hội XIV có ý nghĩa lâu dài đối với quỹ đạo phát triển của Việt Nam trong trung và dài hạn.

Theo Giáo sư Lê Văn Cường, vấn đề then chốt trước hết nằm ở cải cách thể chế. Từ góc nhìn nghiên cứu kinh tế, ông cho rằng Việt Nam cần có bước chuyển mạnh trong tư duy pháp lý, từ cách tiếp cận "chỉ được làm những gì được phép" sang "được làm những gì pháp luật không cấm". Đây là sự thay đổi có ý nghĩa nền tảng, tạo dư địa lớn hơn cho sáng tạo, đầu tư và phát triển, đặc biệt là đối với khu vực kinh tế tư nhân.

Liên quan đến giáo dục và đào tạo, Giáo sư Lê Văn Cường nhấn mạnh yêu cầu đổi mới thể chế theo hướng tăng cường quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục, nhất là trong việc sử dụng nguồn thu và tổ chức hoạt động đào tạo, nghiên cứu. Theo ông, chỉ khi các cơ sở giáo dục được trao quyền tự chủ thực chất, đi kèm với cơ chế giám sát phù hợp mới có thể nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học. Cùng với đó, việc xây dựng các cơ chế bảo đảm tính trung thực, liêm chính trong nghiên cứu khoa học là điều kiện quan trọng để tạo dựng uy tín học thuật và niềm tin xã hội.

Về mô hình tăng trưởng, Giáo sư Lê Văn Cường cho rằng Việt Nam cần chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào đầu tư máy móc sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo. Theo ông, tăng trưởng nhanh bằng mở rộng vốn đầu tư đã bộc lộ nhiều giới hạn, thể hiện qua hiệu quả sử dụng vốn chưa cao. Để tạo bứt phá trong giai đoạn tới, Việt Nam cần tập trung đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực nền tảng như toán học, kỹ thuật, công nghệ số cũng như máy móc và kinh tế, vốn giữ vai trò then chốt đối với năng lực đổi mới và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Từ thực tiễn nghiên cứu và quan sát, Giáo sư Lê Văn Cường cho rằng việc xây dựng một số cơ sở đào tạo và nghiên cứu chất lượng cao là cần thiết, song không nên chỉ tập trung vào đại học. Theo ông, cần đồng thời phát triển các cơ sở đào tạo kỹ thuật chuyên sâu nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường lao động và phục vụ trực tiếp cho quá trình đổi mới mô hình tăng trưởng.

Trao đổi thêm về chính sách kinh tế, Giáo sư Lê Văn Cường lưu ý tới những bất cập trong mối quan hệ giữa kinh tế tư nhân và kinh tế nhà nước. Theo ông, vẫn còn tồn tại những mâu thuẫn trong chính sách phát triển hai khu vực này, ảnh hưởng tới hiệu quả chung của nền kinh tế. Bên cạnh đó, các vấn đề liên quan đến hiệu quả sử dụng vốn, thể hiện qua hệ số vốn – sản lượng, cũng như tình trạng cần nhập thiết bị sản xuất, cần được phân tích kỹ lưỡng hơn trong quá trình hoạch định chính sách phát triển.

Đề cập đến vai trò của cộng đồng kiều bào ở nước ngoài, Giáo sư Lê Văn Cường cho rằng Việt Nam cần có những chính sách cụ thể, ổn định và mang tính đột phá để thu hút và phát huy hiệu quả nguồn lực tri thức của cộng đồng này. Theo ông, việc thu hút chuyên gia, nhà khoa học người Việt ở nước ngoài không chỉ là vấn đề thu nhập, mà quan trọng hơn là môi trường làm việc, cơ hội phát triển nghề nghiệp và khả năng tham gia thực chất vào quá trình xây dựng chính sách kinh tế của đất nước. Môi trường làm việc này còn bao gồm mối quan hệ hợp tác với các đồng nghiệp trong nước. Đồng thời, ông cho rằng việc tiếp nhận đội ngũ trí thức người Việt ở nước ngoài cần đi kèm với cơ chế đánh giá minh bạch và nghiêm túc, nhằm nhận diện đúng năng lực chuyên môn, tránh tình trạng chất lượng không đồng đều.

Từ góc độ này, Giáo sư Lê Văn Cường cho rằng cần xem xét xây dựng các viện nghiên cứu chất lượng cao, có điều kiện làm việc tốt, đồng thời gắn kết chặt chẽ với các cơ quan hoạch định chính sách. Cách tiếp cận này sẽ tạo điều kiện để các chuyên gia không chỉ nghiên cứu mà còn trực tiếp đóng góp ý kiến, phân tích và khuyến nghị chính sách phục vụ phát triển.

Về đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ, Giáo sư Lê Văn Cường nhấn mạnh Việt Nam cần xác định rõ những lĩnh vực ưu tiên, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế và xã hội. Theo ông, việc tiếp thu kinh nghiệm quốc tế là cần thiết, song không thể và không nên áp dụng máy móc các mô hình từ bên ngoài, mà phải phù hợp với điều kiện, lợi thế và trình độ phát triển của Việt Nam. Đồng thời, cần tăng cường sự gắn kết giữa các cơ sở đào tạo, nghiên cứu và khu vực doanh nghiệp để thúc đẩy ứng dụng và chuyển giao công nghệ.

Kết thúc cuộc trao đổi, Giáo sư Lê Văn Cường cho rằng cải cách thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đổi mới mô hình tăng trưởng và phát huy hiệu quả nguồn lực của cộng đồng các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài cũng như ở trong nước là những nội dung then chốt cần được Đại hội XIV quan tâm và cụ thể hóa bằng các quyết sách rõ ràng. Theo ông, đây chính là nền tảng quan trọng để Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển nhanh và bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Ông đề xuất Chính phủ nên tổ chức những hội nghị bàn tròn giữa giới trí thức trong nước và ngoài nước để giúp nhà nước định hình những bước đi trong kỷ nguyên mới.