Đại biểu Quốc hội góp ý hoàn thiện dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa

Chiều 24/10, trong phiên thảo luận tổ về ba dự án luật, nhiều đại biểu Quốc hội đã đóng góp những ý kiến thiết thực nhằm hoàn thiện dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, tập trung vào các cơ chế khơi thông nguồn lực, khuyến khích sáng tạo, mở rộng thị trường và phát huy giá trị văn hóa Việt Nam.

Trước đó, trong phiên họp buổi sáng tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đã trình bày Tờ trình về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Dự thảo luật gồm 8 chương, 39 điều, tập trung vào 6 nhóm chính sách về thúc đẩy sáng tạo và bảo hộ sở hữu trí tuệ; phát triển nguồn nhân lực; đầu tư hạ tầng và không gian sáng tạo; xây dựng hệ sinh thái, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát; phát triển thị trường; cùng các chính sách tài chính, ưu đãi đầu tư. Dự luật hướng tới hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo điều kiện huy động và phát huy các nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa.

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh khẳng định sự cần thiết ban hành luật và cơ bản tán thành các nhóm chính sách được đề xuất. Đồng thời, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tính khả thi của chính sách, nhất là những cơ chế đặc thù về đầu tư, tài chính, đất đai và hỗ trợ hoạt động sáng tạo. Những nội dung này cũng được các đại biểu quan tâm, đóng góp nhiều ý kiến cụ thể tại phiên thảo luận tổ buổi chiều.

Khơi thông nguồn lực, mở rộng thị trường công nghiệp văn hóa

Góp ý về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại phiên thảo luận tổ, đại biểu Lê Hồng Hà cho rằng cần làm rõ hơn bản chất kinh tế của công nghiệp văn hóa, coi năng lực cạnh tranh, doanh thu bền vững và sức lan tỏa văn hóa là những thước đo quan trọng. Theo đại biểu, bên cạnh số lượng di sản hay sự kiện được tổ chức, thành công của công nghiệp văn hóa còn nằm ở khả năng tạo ra những sản phẩm có sức cạnh tranh và ảnh hưởng vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Vì vậy, dự luật cần quan tâm đầy đủ cả quá trình sáng tạo, sản xuất, phân phối và khai thác sản phẩm, đồng thời chú trọng phát triển thị trường tiêu thụ.

Từ góc độ này, đại biểu Lê Hồng Hà đặc biệt nhấn mạnh mối liên kết giữa công nghiệp văn hóa và du lịch. Cụ thể, những sản phẩm điện ảnh, âm nhạc, lễ hội, biểu diễn, ẩm thực có thể tạo thêm lý do để du khách đến Việt Nam, lưu trú lâu hơn và chi tiêu nhiều hơn. Do vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về liên kết văn hóa - du lịch; đồng thời tạo thuận lợi cho việc tổ chức sự kiện quốc tế, hoạt động của nghệ sĩ và các đoàn làm phim nước ngoài.

Ở góc độ chính sách huy động nguồn lực, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm tán thành việc dành các cơ chế ưu đãi để thu hút đầu tư vào công nghiệp văn hóa trong dự thảo Luật, song đề nghị xác định rõ đối tượng, điều kiện và mức độ ưu đãi. Theo Hòa thượng, cần phân biệt những dự án thực sự tạo ra sản phẩm, giá trị sáng tạo với các dự án chủ yếu mang tính thương mại, dịch vụ nhưng đăng ký dưới danh nghĩa công nghiệp văn hóa. Chính sách hỗ trợ nên tập trung vào những khâu có khả năng tạo tác động lan tỏa như đào tạo nhân lực, nghiên cứu phát triển sản phẩm, chuyển đổi số, bảo hộ sở hữu trí tuệ và mở rộng thị trường.

"Riêng đối với chính sách ưu đãi về đất đai, tôi cho rằng đây là nội dung cần được cân nhắc hết sức thận trọng, bởi đất đai là nguồn lực có giá trị lớn, dễ phát sinh thất thoát nếu chính sách ưu đãi không được kiểm soát chặt chẽ", Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm cho biết thêm. "Tôi đề nghị làm rõ loại dự án nào được hưởng ưu đãi đất đai, điều kiện sử dụng đất, trách nhiệm duy trì hoạt động văn hóa theo mục tiêu được phê duyệt, cũng như cơ chế kiểm tra, xử lý khi nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết. Đặc biệt, cần phòng ngừa tình trạng lợi dụng danh nghĩa dự án công nghiệp văn hóa để tiếp cận đất đai ưu đãi, nhưng thực chất chủ yếu phục vụ mục đích kinh doanh bất động sản".

Cùng đề cập yêu cầu sử dụng nguồn lực có trọng tâm, đại biểu Lê Nhật Thành đề nghị bổ sung định hướng ưu tiên đầu tư, hỗ trợ phát triển công nghiệp văn hóa tại những địa bàn có tiềm năng, lợi thế về tài nguyên văn hóa, cảnh quan thiên nhiên, bản sắc văn hóa dân tộc và khả năng liên kết với du lịch. Theo đại biểu, việc xác định rõ những ưu tiên này sẽ góp phần phát huy thế mạnh của từng vùng, từng địa phương, đồng thời tránh đầu tư dàn trải trong quá trình phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Tạo điều kiện cho hoạt động sáng tạo từ cơ sở

Từ thực tiễn hoạt động văn hóa tại các xã, phường, đại biểu Nguyễn Hoàng Trường đề nghị dự luật quan tâm hơn đến việc phân cấp quản lý, tạo thuận lợi cho các hoạt động văn hóa, nghệ thuật quy mô nhỏ. Theo đại biểu, tại các sân sinh hoạt cộng đồng, công viên nhỏ, phố đi bộ cuối tuần thường xuyên có nhu cầu tổ chức chợ đêm, biểu diễn đường phố, trình diễn làng nghề.

Vì vậy, đại biểu đề xuất UBND cấp tỉnh ban hành quy chế phân cấp cho cấp xã tiếp nhận đăng ký, xử lý thông báo và giám sát việc sử dụng không gian công cộng đối với các hoạt động, sự kiện văn hóa, nghệ thuật quy mô nhỏ trên địa bàn. "Nếu thủ tục cấp phép đều chuyển lên cấp tỉnh sẽ trở thành gánh nặng hành chính, làm mất tính kịp thời và hạn chế quyền chủ động của cấp xã trong việc bảo đảm trật tự vỉa hè, vệ sinh môi trường, an ninh trật tự tại chỗ", ông nói.

Liên hệ thực tiễn Hà Nội, đại biểu này cũng cho rằng cần có cơ chế phù hợp để khai thác các nhà máy cũ, cơ sở công nghiệp và công trình dôi dư, chuyển đổi thành những tổ hợp sáng tạo văn hóa. Tuy nhiên, việc chuyển đổi công năng, cho thuê hoặc liên doanh, liên kết đối với tài sản công hiện còn gặp vướng mắc về thủ tục và cơ chế định giá. Đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định đặc thù về quy hoạch, đất đai, phù hợp với Luật Thủ đô và pháp luật về phát triển đô thị. Đồng thời, cần có quy chế sử dụng tạm thời lòng đường, hè phố phục vụ kinh tế đêm, phố đi bộ và các hoạt động công nghiệp văn hóa, bảo đảm an toàn giao thông, trật tự xã hội và quyền chủ động quản lý của chính quyền cơ sở.

Cũng từ những vướng mắc trong thực tiễn, đại biểu Trần Việt Anh đề nghị quan tâm đến việc phát triển hạ tầng phục vụ công nghiệp văn hóa tại các khu vực di sản. Theo đại biểu, muốn khai thác và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, cần có những công trình, tiện ích phục vụ hoạt động này. Vì vậy, dự thảo Luật cần quan tâm đến yêu cầu phát triển hạ tầng tại các khu vực di sản văn hóa, tạo điều kiện cho việc khai thác, phát huy giá trị di sản trong thực tiễn.

Bên cạnh không gian và hạ tầng, chính sách phát triển công nghiệp văn hóa cũng cần quan tâm đến những người trực tiếp sáng tạo, thực hành và truyền dạy văn hóa. Đại biểu Nguyễn Hoàng Trường cho biết, tại cơ sở, nhiều hoạt động truyền dạy di sản như ca trù, hát chèo, hát Then, cồng chiêng, nhạc cổ truyền do các nghệ nhân dân gian chưa có danh hiệu nhà nước đảm nhiệm. Đại biểu đề nghị bổ sung người thực hành, truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể tại cộng đồng được UBND cấp xã xác nhận vào nhóm đối tượng được hưởng thù lao theo thỏa thuận khi tham gia truyền dạy tại các thiết chế văn hóa cơ sở và trường học.

Phát huy giá trị di sản, bảo đảm phát triển bền vững

Quan tâm đến việc khai thác các giá trị văn hóa truyền thống trong phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Lê Nhật Thành đề nghị dự luật có những quy định cụ thể hơn nhằm bảo vệ di sản và quyền lợi của cộng đồng nắm giữ di sản. Theo ông, đối với những sản phẩm khai thác trực tiếp di sản, tri thức truyền thống, ngôn ngữ, nghệ thuật, hình tượng, biểu tượng của cộng đồng dân tộc thiểu số, cần xem xét nguồn gốc, tính xác thực của giá trị văn hóa được khai thác, mức độ phù hợp với bản sắc văn hóa và sự tham gia của cộng đồng, nghệ nhân, người thực hành văn hóa có liên quan.

Đại biểu Lê Nhật Thành cũng đề nghị bổ sung quy định ngăn chặn hành vi khai thác, sử dụng trái pháp luật hoặc làm sai lệch, giả mạo nguồn gốc di sản văn hóa, tri thức truyền thống và các hình thức biểu đạt văn hóa của cộng đồng. Đối với sản phẩm đưa lên sàn giao dịch công nghiệp văn hóa có sử dụng những giá trị này, chủ thể giao dịch cần cung cấp thông tin về nguồn gốc, căn cứ thực hiện quyền khai thác, sử dụng và chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của giao dịch. Bên cạnh đó, đại biểu đề xuất chính sách ưu tiên hỗ trợ phát triển thị trường đối với những sản phẩm do người dân tộc thiểu số, cộng đồng dân tộc thiểu số và các chủ thể liên quan sáng tạo, sản xuất trên cơ sở khai thác, phát huy bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Ở góc độ khác, đại biểu Nguyễn Hoàng Trường lưu ý những thách thức mới đối với việc bảo vệ di sản trong môi trường số. Theo đại biểu, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và công nghệ số có thể dẫn đến những hành vi sao chép, giả mạo giọng nói, hình ảnh biểu diễn, phong cách, tác phẩm hoặc khai thác trái phép tri thức văn hóa dân gian, di sản văn hóa phi vật thể. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung quy định nghiêm cấm các hành vi này khi chưa được sự đồng ý của chủ thể sáng tạo hoặc cộng đồng nắm giữ di sản, góp phần bảo vệ những giá trị văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Đề cập đến cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong các ngành công nghiệp văn hóa, đại biểu Trần Việt Anh cho rằng cần quan tâm đầy đủ hơn đến yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, trật tự, an toàn xã hội và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các hoạt động thử nghiệm có thể liên quan đến nền tảng số, trí tuệ nhân tạo, trò chơi điện tử và việc thu thập, xử lý dữ liệu người dùng. Đại biểu đề nghị đối với những trường hợp có nguy cơ tác động đáng kể đến an ninh, an toàn, cơ quan chấp thuận thử nghiệm phải lấy ý kiến bằng văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về lĩnh vực liên quan. Đồng thời, cần quy định rõ tiêu chí, nội dung và thời hạn lấy ý kiến, tránh phát sinh thủ tục không cần thiết đối với các trường hợp có mức độ rủi ro thấp.

Dự kiến, Quốc hội sẽ tiếp tục thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa vào ngày 10/11.