Công nghiệp văn hóa trong nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng: Chuyển từ khát vọng sang lực đẩy phát triển

Nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng đánh dấu một bước ngoặt quan trọng của công nghiệp văn hóa Việt Nam: Từ "mảnh đất tiềm năng" trở thành một lĩnh vực tăng trưởng có cấu trúc rõ ràng, có hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện và có những thành tựu thị trường, xã hội rất đáng ghi nhận.

Các luật quan trọng được Quốc hội thông qua, Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045, nhiều thành phố Việt Nam gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO, trong khi điện ảnh - âm nhạc - du lịch văn hóa và hệ sinh thái sáng tạo bùng nổ mạnh mẽ, góp phần định hình hình ảnh Việt Nam tự tin hơn trên bản đồ văn hóa toàn cầu.

Cuộc "mở đường" của thể chế trong công nghiệp văn hóa

Câu chuyện công nghiệp văn hóa trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, nếu phải gọi đúng tên, chính là cuộc "mở đường" của thể chế. Bởi, với một lĩnh vực mà sức mạnh nằm ở trí tưởng tượng, ở cảm xúc, ở những khoảnh khắc thăng hoa của người nghệ sĩ và sự đồng cảm của công chúng, thì thứ dễ thiếu nhất lại không phải là tài năng hay khát vọng, mà là một hành lang pháp lý đủ rõ để sáng tạo được bảo vệ, đủ rộng để thị trường được lớn lên, và đủ văn minh để mọi giá trị làm ra có thể đi đường chính ngạch.

Chúng ta đã đi qua một quãng thời gian dài mà không ít ý tưởng hay phải "đứng ngoài cửa" vì không biết bước vào bằng lối nào. Tại đó, dự án phim thì loay hoay giữa thủ tục; nhà sản xuất lúng túng với cơ chế thẩm định, phổ biến; nghệ sĩ chịu thiệt vì bản quyền bị sao chép tràn lan; doanh nghiệp muốn đầu tư vào nghệ thuật biểu diễn hay thiết kế cũng ngần ngại vì rủi ro pháp lý. Còn di sản - kho vàng của bản sắc - nhiều khi vẫn được nhìn như "tài sản tĩnh", khó chuyển hóa thành sản phẩm sáng tạo mà không sợ chạm vào những ranh giới mơ hồ.

Trong bối cảnh ấy, điều đáng quý của nhiệm kỳ vừa qua là: Thể chế đã không đứng ngoài sáng tạo, mà bắt đầu bước vào vai trò kiến tạo.

Những luật quan trọng được Quốc hội thông qua, sửa đổi, bổ sung trong nhiệm kỳ không chỉ là câu chuyện "ban hành luật cho đủ", mà là câu chuyện xây dựng luật để giải phóng năng lực sáng tạo.

Ở lĩnh vực điện ảnh, hành lang pháp lý mới đã góp phần định hình một tư duy hiện đại hơn về quản trị điện ảnh: Coi điện ảnh vừa là nghệ thuật, vừa là công nghiệp; vừa phải nâng niu giá trị thẩm mỹ, vừa phải tôn trọng quy luật thị trường; vừa bảo đảm lợi ích công chúng, vừa mở ra không gian cho đổi mới. Khi cơ chế rõ ràng hơn, niềm tin thị trường được củng cố hơn, ta chứng kiến sự tự tin của nhà sản xuất, sự chuyên nghiệp của đội ngũ làm nghề, và sự bùng nổ của công chúng. Những kỷ lục phòng vé của Nhà bà Nữ, Mai, chuỗi phim Lật mặt... không chỉ là con số doanh thu. Nó là một thông điệp xã hội, rằng: Khi con đường pháp lý thông thoáng, sáng tạo sẽ mạnh dạn đi xa. Và khi sáng tạo đi xa, công chúng sẵn sàng đồng hành.

Đặc biệt, sự xuất hiện của những tác phẩm chính luận nghệ thuật, dám đi vào các vùng vấn đề gai góc hơn như Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối, Mưa đỏ... cho thấy một tín hiệu đáng mừng: Điện ảnh không chỉ chạy theo thị hiếu, mà bắt đầu góp phần tạo đối thoại, bồi đắp nhân văn, khơi dậy trách nhiệm cộng đồng - mà vẫn có "đất" để tồn tại trong cơ chế thị trường.

Ở lĩnh vực sở hữu trí tuệ, nếu nói thẳng, đây là "xương sống" của công nghiệp văn hóa. Không có bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan, không có cơ chế xử lý xâm phạm đủ sức răn đe, thì mọi thành tựu đều có thể bị rút ruột bằng một cú nhấp chuột. Nhiệm kỳ vừa qua, tinh thần hoàn thiện pháp luật về sở hữu trí tuệ đã tạo một niềm tin mới cho người sáng tạo: Bài hát, bộ phim, bức tranh, thiết kế, kịch bản... không còn là thứ "ai cũng có thể lấy", mà là tài sản trí tuệ phải được tôn trọng.

Ta nhìn thấy điều đó rất rõ trong đời sống số: Khi một ca khúc như Để Mị nói cho mà nghe, Bắc Bling, hay Viết tiếp câu chuyện hòa bình lan tỏa mạnh mẽ, kéo theo hàng trăm ngàn nội dung phái sinh, cover, remix, dùng trong quảng cáo, dùng trên nền tảng số... thì câu hỏi bản quyền không còn là chuyện của một nhóm chuyên gia, mà là câu chuyện đạo đức xã hội và văn hóa pháp quyền. Thể chế càng rõ, thị trường càng tử tế; thị trường càng tử tế, nghệ sĩ càng sống được bằng lao động sáng tạo; và khi nghệ sĩ sống được, xã hội mới thật sự giàu có về tinh thần.

Ngay cả lĩnh vực quảng cáo - một "mạch máu" của kinh tế sáng tạo - cũng cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của luật pháp trong việc thiết lập chuẩn mực. Quảng cáo ngày nay không chỉ là biển bảng ngoài đường, mà là KOL, influencer, nội dung ngắn, livestream, "cú chạm" vào cảm xúc người tiêu dùng trên mạng xã hội. Trong không gian ấy, chỉ cần thiếu chuẩn mực và trách nhiệm, quảng cáo có thể trở thành nơi cổ súy lệch chuẩn thẩm mỹ, làm tổn thương giá trị văn hóa, thậm chí làm nhiễu loạn niềm tin xã hội.

Vì thế, hoàn thiện khung pháp lý trong lĩnh vực này không đơn thuần là quản lý kinh doanh. Đó là xây dựng văn hóa quảng cáo, để cái đẹp không bị thương mại hóa rẻ tiền, để sáng tạo không bị biến thành lừa dối, và để thị trường phát triển trên nền tảng liêm chính.

Tầm nhìn chiến lược ở cấp quốc gia

Nhưng có lẽ, điểm đáng ghi nhận nhất của phần "mở đường thể chế" trong nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng là sự xuất hiện của một tầm nhìn chiến lược ở cấp quốc gia: Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Một khi chiến lược được ban hành, công nghiệp văn hóa không còn là câu chuyện manh mún theo từng ngành, từng địa phương, từng dự án, mà bước đầu được đặt trong một chỉnh thể: Có mục tiêu, có trọng tâm, có ưu tiên, có hệ giải pháp. Và điều quan trọng hơn: Nó gửi đi một thông điệp mạnh mẽ rằng Nhà nước không chỉ "quản" văn hóa, mà còn kiến tạo thị trường văn hóa, coi văn hóa là nguồn lực phát triển, coi sáng tạo là động lực tăng trưởng, và coi sức mạnh mềm là một cấu phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Khi thể chế bắt đầu "mở đường", ta cũng nhìn thấy sự dịch chuyển của tư duy về di sản. Di sản không chỉ để trưng bày và bảo quản, mà phải được trao cơ hội để sống trong đời sống đương đại, để bước vào công nghiệp sáng tạo một cách đúng đắn. Chính sự hoàn thiện dần của khung pháp lý trong lĩnh vực di sản đã góp phần tạo nền cho những mô hình mới: Không gian di sản trở thành trải nghiệm văn hóa; bảo tàng không chỉ là nơi "xem", mà là nơi "sống cùng ký ức"; những câu chuyện lịch sử - nghệ thuật - tri thức được kể lại bằng công nghệ, bằng thiết kế, bằng truyền thông hiện đại. Và từ đó, di sản không hề bị "thương mại hóa", mà trái lại, được "tăng sinh giá trị" theo đúng nghĩa: Càng nhiều người đến gần, càng nhiều người hiểu, càng nhiều người yêu và tự giác gìn giữ.

Vì thế, nếu cần một hình ảnh để nói về phần 1 của chủ đề này, tôi nghĩ đến hình ảnh con đường được khai thông. Khi đường thông, dòng vốn mới chảy; khi đường thông, tài năng mới dám bước; khi đường thông, thị trường mới hình thành; khi đường thông, quốc gia mới có thể nói về "công nghiệp văn hóa" bằng sự tự tin, không chỉ như một giấc mơ đẹp, mà như một chương trình hành động.

Và chính từ nền móng thể chế ấy, chúng ta mới có thể bước sang phần tiếp theo: Sự bùng nổ của thị trường, sự thăng hoa của đời sống nghệ thuật, và sự lớn lên của sức mạnh mềm Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.

(Còn tiếp)