Chương trình "Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống": Mọi âm thanh đời thường đều có thể trở thành di sản

Từ tiếng ru, câu hò đến tiếng rao trên phố, những thanh âm quen thuộc của đời sống đang được đặt trong một cách tiếp cận mới: Trở thành dữ liệu văn hóa số do chính cộng đồng tạo lập, lưu giữ và khai thác. Đây cũng là hướng đi gắn với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, mở ra khả năng hình thành nguồn tài nguyên âm thanh Việt Nam phục vụ sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa.

Tại Hà Nội, Bộ VH,TT&DL vừa chính thức tổ chức Lễ phát động chương trình Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống năm 2026. Với thông điệp đầy cảm hứng "Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam", chương trình đại diện cho một bước đi chiến lược: Số hóa ký ức âm thanh dân tộc, từng bước hình thành Ngân hàng giai điệu và Bản đồ âm nhạc Việt Nam, tạo đà bứt phá cho ngành công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.

Khơi dậy sức sáng tạo từ những điều bình dị

Phát biểu tại lễ phát động, Thứ trưởng Bộ VH,TT&DL Nguyễn Huy Dũng khẳng định, thành công của chương trình nằm ở sự hưởng ứng tự nhiên và tinh thần tham gia sáng tạo của đông đảo nhân dân. Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống vượt khỏi khuôn khổ một cuộc thi âm nhạc truyền thống để trở thành một sáng kiến văn hóa cộng đồng rộng lớn.

Chương trình hướng tới việc khơi dậy tình yêu gia đình, quê hương, đất nước thông qua những âm thanh gần gũi nhất. Bất kỳ ai, dù ở lứa tuổi, nghề nghiệp hay vùng miền nào, đều có thể trở thành chủ thể sáng tạo. Ban Tổ chức không chỉ tìm kiếm những bản hợp xướng hoàn chỉnh hay bài hát trau chuốt, mà khuyến khích mỗi người dân ghi lại và chia sẻ những âm thanh hiện diện quanh mình hằng ngày: Tiếng sóng biển, tiếng rì rào của rừng núi, tiếng reo vui trên công trường hay tiếng nói cười chợ phiên...

"Bản chất của chương trình là thể hiện tình yêu với cuộc sống, gia đình, quê hương, đất nước. Hơn hết, chúng ta đang làm công việc góp phần lưu giữ, phát huy những nét văn hóa và những giá trị liên quan đến văn hóa Việt Nam. Chúng tôi có một niềm tin rằng tất cả những gì được nhân dân hưởng ứng và sáng tạo thì sẽ tạo ra một sự phát triển đột phá" - Thứ trưởng nhấn mạnh.

Làm rõ thêm về tinh thần mở của chương trình, NSND Xuân Bắc, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn, cho biết, ranh giới sáng tạo đã hoàn toàn được gỡ bỏ. "Một người nông dân trên đồng ruộng hoàn toàn có thể thu âm tiếng những chiếc cuốc, chiếc xẻng va vào nhau. Những âm thanh mộc mạc đó, khi được tập hợp, kết nối và xử lý bằng góc nhìn nghệ thuật đương đại, hoàn toàn có thể trở thành chất liệu vô giá để các nhạc sĩ phối khí nên những bản nhạc đậm đà bản sắc" - NSND Xuân Bắc nói.

Cùng góc nhìn này, ông Trần Nhất Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, chia sẻ, "có những di sản chúng ta nhìn thấy được, nhưng cũng có những di sản chúng ta chỉ có thể nghe thấy". "Một dân tộc được nuôi dưỡng không chỉ bởi cảnh quan hay kiến trúc, mà còn bởi những giai điệu ân tình đi qua nhiều thế hệ như tiếng ru, câu hò. Việc ghi lại những thanh âm này chính là cách giữ lại căn cước văn hóa của dân tộc trước sự biến đổi nhanh chóng của thời đại" - ông Hoàng nhấn mạnh.

Dưới góc nhìn của người sáng tác, nhạc sĩ Tuấn Cry bày tỏ sự hứng khởi khi hình dung về diện mạo của kho dữ liệu âm thanh Việt Nam. Anh chia sẻ rằng, bên cạnh những âm hưởng dân tộc quen thuộc như tiếng cồng chiêng Tây Nguyên, tiếng sáo, đàn bầu hay lời ru của bà, của mẹ, chương trình còn mở ra không gian cho những âm thanh đời thường rất đỗi thân thương. Đó có thể là tiếng rao "Xôi lạc, bánh khúc đây!" hay những giai điệu đường phố quen thuộc - những thanh âm tuy bình dị nhưng lại mang đậm sắc màu, tâm hồn và tinh thần Việt Nam.

Ban Tổ chức kỳ vọng, từ nguồn dữ liệu phong phú do cộng đồng đóng góp, các nhạc sĩ, nghệ sĩ sẽ có thêm chất liệu để tạo nên các tác phẩm mới, kết hợp hài hòa bản sắc vùng miền với ngôn ngữ âm nhạc hiện đại. Những giai điệu ấy không chỉ làm giàu cho đời sống tinh thần trong nước mà còn là nhịp cầu kết nối, khơi gợi tình yêu quê hương trong lòng cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

3 điểm khác biệt chiến lược và bài toán công nghiệp văn hóa

Tại lễ phát động, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đã phân tích 3 điểm khác biệt cốt lõi của Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống trong bối cảnh cụ thể hóa Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, và Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Theo ông, thứ nhất, chương trình hướng tới nâng cao cảm thụ âm nhạc cộng đồng. Mục tiêu là để mỗi người Việt khi đứng ở bất kỳ đâu trên thế giới - dù là London hay Paris - khi nghe một giai điệu cất lên đều có thể nhận ra đó là âm thanh của quê hương mình, biết rõ giai điệu đó xuất phát từ vùng miền nào để tự hào giới thiệu với bạn bè quốc tế. Thứ hai, khi đã có sự thấu hiểu âm nhạc, mỗi người dân sẽ có nhu cầu cất lên tiếng hát từ sâu thẳm tâm hồn. Đó có thể là tiếng hát cho riêng mình, cho người thân, hay chia sẻ với bạn bè.

Thứ ba, Việt Nam có thể tự chủ kho tài nguyên âm thanh số. Ông Nguyễn Huy Dũng nói, thực tế hiện nay, khi người dùng Việt Nam làm video, chọn nhạc chuông hay tạo thiệp điện tử gửi tặng người thân, họ thường phải mua các đoạn nhạc hay hiệu ứng âm thanh (sound effects) từ các kho dữ liệu nước ngoài. Chương trình đặt mục tiêu tạo ra một kho dữ liệu âm thanh số do chính người Việt Nam sáng tác và sở hữu. "Chúng tôi mong muốn thông qua cuộc phát động này, người Việt Nam chúng ta tự tạo ra những âm thanh số của riêng mình" - Thứ trưởng nhấn mạnh.

Đặc biệt, việc số hóa tài nguyên âm thanh còn mang tầm nhìn tương lai sâu sắc. Theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, có những giai điệu đang hiện hữu hôm nay nhưng có thể sẽ biến mất trong tương lai gần. Việc chuyển đổi số tài nguyên âm thanh giúp bảo tồn ký ức dân tộc, đồng thời tạo nguồn dữ liệu chuẩn mực để trí tuệ nhân tạo (AI) học tập, đưa âm thanh Việt Nam đóng góp vào tiến trình văn minh chung của nhân loại.

Quan trọng hơn, ngân hàng số giai điệu Việt Nam không dừng lại ở việc lưu trữ mà hướng tới phát triển kinh tế sáng tạo. Âm nhạc là 1 trong 10 ngành công nghiệp văn hóa trọng tâm được Nhà nước định hướng phát triển. Nguồn tài nguyên này sẽ giúp các nghệ sĩ tái tạo giá trị gia tăng, đồng thời mở ra cơ hội kinh tế, mang lại thu nhập ổn định cho chính những người dân đã đóng góp sản phẩm sáng tạo.

Tôn trọng bản quyền

Bên cạnh việc phát huy sức sáng tạo của cộng đồng, chương trình cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm quyền lợi của người đóng góp. Chia sẻ về thành phần Hội đồng giám khảo, ông Chu Tiến Đạt, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng Công ty Truyền thông đa phương tiện VTC, Phó Trưởng Ban Tổ chức chương trình, cho biết Ban Tổ chức dự kiến mời khoảng 15 thành viên, bao gồm các chuyên gia âm nhạc hàn lâm lẫn những người am hiểu sâu sắc về âm thanh đời sống thường nhật. Bên cạnh đó, Ban Giám khảo cũng sẽ có sự góp mặt của giới trẻ nhằm bảo đảm sự đa dạng về thế hệ và góc nhìn cảm nhận âm nhạc.

Ông Đạt khẳng định, đúng với tinh thần một cuộc thi dành cho toàn dân, Hội đồng chấm giải sẽ hội tụ những đại diện tiêu biểu nhất để công tâm đánh giá mọi sản phẩm sáng tạo từ cộng đồng.

Theo Ban Tổ chức, người tham gia sẽ được hướng dẫn cấp quyền quảng bá, khai thác giai điệu phục vụ mục đích chung. Tuy nhiên, quyền tác giả đối với sản phẩm sáng tạo vẫn hoàn toàn thuộc về tác giả và được pháp luật bảo hộ nghiêm ngặt. Cục Bản quyền tác giả (Bộ VH,TT&DL) sẽ trực tiếp đồng hành để hỗ trợ giải quyết mọi vấn đề phát sinh.

Với định hướng lấy nhân dân làm chủ thể sáng tạo, kết hợp giữa bảo tồn giá trị truyền thống và sức mạnh công nghệ số, Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống năm 2026 kỳ vọng tạo dựng một không gian âm nhạc mở, nơi những thanh âm bình dị nhất cũng có cơ hội được lắng nghe, lưu giữ và phát huy giá trị.

Ở đó, từ những tiếng động bình dị nhất của cuộc sống lao động thường nhật cho đến những làn điệu dân ca cổ truyền đều có cơ hội được ghi nhận, lưu giữ và tỏa sáng. Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam tương lai không chỉ là nơi lưu giữ ký ức tâm hồn của cộng đồng, mà sẽ trở thành nguồn lực nội sinh mạnh mẽ, biến di sản văn hóa thành tài sản kinh tế, góp phần đưa văn hóa Việt Nam vươn xa trong kỷ nguyên mới!