Chủ động ứng phó để giảm thiểu rủi ro từ lũ quét, sạt lở đất

Lũ quét, sạt lở đất là một trong những loại hình thiên tai đặc biệt nguy hiểm, Theo số liệu thống kê của Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, trong khoảng 6 năm qua (từ năm 2021-nay) đã xảy ra 394 trận lũ quét, sạt lở đất lớn làm 602 người chết và gây thiệt hại nghiêm trọng tại nhiều khu vực trong cả nước. 

Từ thực tế trên, cần nâng cao cảnh giác, chủ động ứng phó để giảm thiểu rủi ro thiên tai do lũ quét, sạt lở đất.

Hậu quả nghiêm trọng từ lũ quét, sạt lở đất

Nhìn lại lịch sử cho thấy, nhiều trận lũ quét, sạt lở đất lớn đã xảy ra, tiêu biểu như trận lũ quét, sạt lở đất kinh hoàng tại thôn Làng Nủ, xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai ngày 10/9/2024 đã vùi lấp toàn bộ thôn làng nơi có 35 hộ dân và 128 người cư trú. Sự việc này đã làm 53 người chết, 14 người mất tích và 17 người bị thương.

Hay tại khu vực miền Trung, vào ngày 28/10/2025, tại thôn Trà Giáp, xã Trà Tân (Đà Nẵng) xảy ra vụ sạt lở đặc biệt nghiêm trọng sau nhiều giờ mưa lớn, hàng nghìn mét khối đất đá từ sườn núi đổ ập xuống, vùi lấp một phần Quốc lộ 40B, khiến giao thông qua khu vực bị chia cắt hoàn toàn.

Đối với khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, từ đầu năm 2026 đến nay, tại Cần Thơ có 207 điểm sạt lở bờ sông với tổng chiều dài khoảng 17.736m chưa có nguồn vốn để gia cố, khắc phục; trong đó có 8 điểm đặc biệt cấp bách đã được công bố tình huống khẩn cấp về thiên tai. Tổng kinh phí để xử lý các điểm sạt lở này khoảng 1.571 tỷ đồng.

Mới đây nhất, do ảnh hưởng của bão số 4, mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất xảy ra từ ngày 21/8-28/8/2026 đã làm 3 người chết (Lạng Sơn, Điện Biên); 3 người bị thương (Hà Nội , Sơn La, Quảng Ninh ); 2 nhà bị sập hoàn toàn (Hà Nội, Sơn La );1.758 nhà bị ngập (Lạng Sơn 150, Bắc Ninh 890, Cao Bằng 7, Hà Nội 501, Ninh Bình 226); 2.531 hộ bị chia cắt; 32.930 ha lúa, hoa màu bị ngập, ảnh hưởng; 310 điểm giao thông bị sạt lở....

Đề cập đến nguyên nhân gây lũ quét, sạt lở đất, Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu khí tượng và khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cho biết, nguyên nhân gây ra lũ quét, sạt lở đất là do biến đổi khí hậu diễn biến cực đoan. Mặt khác, do cường độ mưa lớn, kéo dài; các yếu tố địa chất, kiến tạo, địa hình, địa mạo, thạch học, vỏ phong hóa, thổ nhưỡng, thảm phủ, sử dụng đất, khí tượng, thủy văn... cũng là các tác nhân gây ra lũ quét, sạt lở đất.

Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Minh Đức, Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, khu vực xảy ra sạt lở, lũ quét cũng có đặc điểm địa chất phức tạp với sự xuất hiện của các thành tạo đá magma và nhiều hệ thống đứt gãy lớn. Đá gốc bị nứt nẻ, vỡ vụn mạnh, đất phong hóa hình thành có chiều dày lớn, thuận lợi cho việc phát sinh hiện tượng trượt lở...

Cũng theo các chuyên gia, do mưa lớn tập trung trên các lưu vực có độ dốc lớn, mà ở đó có hoạt động của con người tác động lớn lên thiên nhiên nên đã phá vỡ cân bằng sinh thái làm biến đổi lớp phủ, mặt đệm, thay đổi chế độ dòng chảy, thay đổi khả năng trữ nước của đất, đất dễ xói mòn, sạt lở. Mặt khác, do phá rừng khai thác gỗ, cây cối cùng với đá sỏi, rác bị cuốn trôi tạo thành các barie ngăn nước tạm, sau bị đổ vỡ tràn xuống gây ra lũ, sức tàn phá của lũ tăng lên gấp nhiều lần…

Đối với việc sạt lở bờ sông, bờ biển ngoài nguyên nhân do biến đổi khí hậu, sóng biển, triều cường... còn là tác động của hoạt động nạo vét, khai thác cát, sỏi vùng cửa sông và các yếu tố thuỷ, hải văn...

Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia Mai Văn Khiêm nêu rõ, hiện việc cảnh báo lũ quét, sạt lở đất chi tiết đến từng khu vực nhà dân, thôn bản để giảm thiểu các thiệt hại về người và tài sản vẫn luôn là thách thức không chỉ của riêng Việt Nam mà ngay cả với những nước có trình độ khoa học công nghệ phát triển như Nhật Bản, Mỹ... Hệ thống hỗ trợ cảnh báo lũ quét Đông Nam Á chưa thể hỗ trợ dự báo được vị trí cụ thể xảy ra lũ quét, sạt lở đất, chỉ có thể hỗ trợ các dự báo viên phân tích, cảnh báo các ngưỡng mưa sinh lũ quét đối với mỗi tiểu lưu vực trong 1 giờ, 3 giờ, 6 giờ và được cập nhật thường xuyên theo các khoảng thời gian tương ứng; vùng nguy cơ sạt lở đất trong 24 giờ tiếp theo với tần suất cập nhật 6 giờ/lần. Việc cảnh báo đến các điểm cụ thể phụ thuộc khả năng dự báo mưa và số liệu điều tra khảo sát ở địa phương. So với trước năm 2021, đến nay đã có bổ sung chi tiết thêm các khu vực có nguy về sạt lở để theo dõi và cảnh báo.

Mưa lớn khả năng xuất hiện - tiềm ẩn nguy cơ lũ quét, sạt lở đất

Phó Trưởng phòng Dự báo khí hậu Nguyễn Đức Hòa nhận định, trong tháng 9-10, mưa vừa, mưa to có khả năng xuất hiện ở các khu vực trên phạm vi cả nước. Sang tháng 11, mưa vừa, mưa to tập trung chủ yếu ở khu vực từ Hà Tĩnh - thành phố Huế và Duyên hải Nam Trung Bộ.

Cụ thể, tháng 9 ở khu vực Bắc Bộ có tổng lượng mưa phổ biến 100-200mm, có nơi trên 350mm. Tháng 10-11, tổng lượng mưa phổ biến 70-170mm, có nơi cao hơn.

Các tỉnh từ Thanh Hóa đến thành phố Huế phổ biến từ 300-450mm; khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ phổ biến từ 150 -300mm; khu vực Cao nguyên Trung Bộ phổ biến từ 250-350mm. Tháng 10, các tỉnh từ Thanh Hóa đến Nghệ An phổ biến từ 150-300mm, có nơi cao hơn; từ Hà Tĩnh đến thành phố Đà Nẵng và phía Đông các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Đắk Lắk phổ biến 300-550mm, có nơi cao hơn; các khu vực còn lại phổ biến 130-230mm, có nơi cao hơn. 

Tháng 11, tại các tỉnh Thanh Hóa đến Nghệ An phổ biến từ 100-200mm, có nơi cao hơn; khu vực từ Hà Tĩnh đến thành phố Đà Nẵng, phía Đông các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Đắk Lắk và Khánh Hòa phổ biến từ 250-500mm, có nơi trên 600mm; khu vực phía Đông của tỉnh Lâm Đồng và Cao nguyên Trung Bộ phổ biến từ 40-80mm, có nơi cao hơn.

Khu vực Nam Bộ, tháng 9-10 phổ biến từ 200-350mm. tháng 11 phổ biến từ 70-150mm, có nơi cao hơn 150mm.

"Với dự báo về diễn biến tổng lượng mưa như trên, cần đề phòng khả năng xảy ra lũ quét, sạt lở đất ở các khu vực, đặc biệt đối với đợt mưa lớn", ông Nguyễn Đức Hòa lưu ý.

Thực hiện các giải pháp hữu hiệu

Để phòng chống lũ quét, sạt lở đất, theo các chuyên gia, người dân thường xuyên theo dõi thông tin cảnh báo mưa, lũ quét, thông báo cho chính quyền và những người xung quanh khi có dấu hiệu lũ quét. Người dân cần tránh xa các khu vực có nguy cơ lũ quét, không được lội qua sông, suối, ngầm, tràn, đường bị ngập; sẵn sàng sơ tán theo hướng dẫn của chính quyền. Đồng thời, chạy thật nhanh ra khỏi nơi nguy hiểm đến các khu vực, vị trí cao hơn; tuyệt đối hạn chế đi lại qua sông, suối, không đi gần khu vực cầu, cống khi nước đang lên, dòng chảy mạnh; không được đánh cá, vớt củi, bơi lội qua sông, suối khi có mưa lớn hoặc thấy có dấu hiệu bất thường như nước từ trong chuyển sang đục hẳn; không lội xuống nước nếu nhìn thấy dây điện hoặc cột điện đổ xuống nước.

Đối với việc phòng tránh sạt lở đất, khi bắt đầu nghe thấy tiếng rơi của đất đá và âm lượng tăng dần, mặt đất bắt đầu dịch chuyển xuống theo chiều dốc, các lớp đất thụt xuống, những âm thanh lạ, như tiếng cây gãy hoặc tảng đá va chạm với nhau tức là sạt lở đất sắp xảy ra và việc cần làm là nhanh chóng di dời khỏi khu vực nguy hiểm và thông báo cho chính quyền địa phương và hàng xóm để có thể được hỗ trợ kịp thời. Khi di dời, người cần đảm bảo theo nguyên tắc: Đảm bảo tính mạng con người trước, tài sản sau; ưu tiên di dời trẻ em, người già, người ốm, phụ nữ trước. Địa điểm di dời là những nơi sinh hoạt cộng đồng như: Trường học, bệnh viện hoặc những nhà kiên cố an toàn trong những vùng lân cận. Mang theo những nhu yếu phẩm cần thiết như: Nước uống, thức ăn, thuốc men, quần áo và đèn pin…

Chính quyền địa phương cần lưu ý việc đa số người dân tại những khu vực dễ xảy ra sạt lở thường sinh sống ở đây rất lâu đời và chưa từng xảy ra những sự việc tương tự nên thường chủ quan, khi được cảnh báo di dời thường chần chừ và ngại di dời. Trong khi đó lũ quét, sạt lở đất thường xảy ra vào nửa đêm về sáng vì đó thường là thời điểm cường độ mưa lớn nhất gây kích hoạt.

Để chủ động ứng phó, phòng tránh, trước mắt, Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự Quốc gia đề nghị các tỉnh, thành phố theo dõi chặt chẽ bản tin cảnh báo, dự báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất; thông tin kịp thời cho các cấp chính quyền cơ sở và nhân dân để chủ động biện pháp phòng tránh phù hợp; triển khai lực lượng xung kích kiểm tra, rà soát, chủ động tổ chức di dời, sơ tán người dân khu vực ven sông, suối, khu vực thấp trũng, có nguy cơ xảy ra lũ quét, sạt lở đất đến nơi an toàn; khơi thông dòng chảy; sẵn sàng lực lượng tại chỗ để kịp thời hỗ trợ người dân khắc phục hậu quả.

Các tỉnh, thành phố chủ động tổ chức lực lượng canh gác, kiểm soát, hướng dẫn bảo đảm an toàn giao thông tại khu vực đã xảy ra sạt lở hoặc có nguy cơ xảy ra sạt lở; kiên quyết không cho người và phương tiện đi qua nếu không bảo đảm an toàn; bố trí lực lượng thường trực để vận hành điều tiết và sẵn sàng xử lý các tình huống có thể xảy ra... Các địa phương tăng cường công tác thông tin truyền thông, đặc biệt là tuyến thông tin cơ sở để cập nhật thông tin, tuyên truyền, phổ biến kỹ năng ứng phó mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất để nhân dân biết, chủ động phòng, tránh, giảm thiểu thiệt hại....

Về lâu dài, các bộ, ngành liên quan và địa phương cần tập trung vào việc quy hoạch, di dời dân cư khỏi vùng nguy hiểm, bảo vệ rừng và ứng dụng công nghệ cảnh báo sớm, nâng cao khả năng dự báo rủi ro thiên tai; rà soát quy hoạch hạ tầng, quản lý chặt chẽ sử dụng đất; tổ chức đào tạo, tập huấn chuyên sâu cho cán bộ phòng chống thiên tai cấp xã, phường...

Bên cạnh các giải pháp của chính quyền địa phương, người dân cũng cần nâng cao cảnh giác, chủ động di dời đến nơi an toàn khi có mưa lớn, nguy cơ lũ quét, sạt lở xảy ra, nhằm đảm bảo an toàn tính mạng và tài sản cho bản thân, gia đình. Mặt khác, khuyến cáo người dân khi xây dựng nhà nên lựa chọn những địa điểm an toàn, hạn chế taluy cao phía sau nhà...