Căn phòng âm nhạc của "Hiệp sĩ Dế Mèn" Phạm Tuyên

Ở tuổi 97, nhạc sĩ Phạm Tuyên gần như không còn đủ sức khỏe để tham dự những sự kiện đông người. Nhưng trong căn phòng nhỏ nơi ông đã sống suốt nhiều thập kỷ, âm nhạc vẫn tiếp tục vang lên, trẻ thơ vẫn ríu rít hát ca, còn những ký ức của nhiều thế hệ người Việt vẫn lặng lẽ được đánh thức. "Căn phòng âm nhạc" - không gian mới vừa được gia đình nhạc sĩ mở ra nhân dịp Quốc tế Thiếu nhi 1/6 - không chỉ là nơi gặp gỡ một người nghệ sĩ lớn, mà còn là hành trình gìn giữ di sản của một "Hiệp sĩ Dế Mèn" đã dành trọn đời mình cho tuổi thơ Việt Nam.

Từ những đêm nhạc kỷ niệm đến hành trình gìn giữ một di sản sống

Đúng 10 năm trước, năm 2016, cuốn hồi ký Chúng tôi đã sống như thế của PGS-TS Nguyễn Ánh Tuyết - người bạn đời gắn bó cả cuộc đời với nhạc sĩ Phạm Tuyên ra mắt bạn đọc. Với gia đình nhạc sĩ, đó không chỉ là dịp nhìn lại một đời người, mà còn là cột mốc mở đầu cho hành trình gìn giữ, bảo tồn và lan tỏa gia tài âm nhạc đồ sộ của ông.
Ngay đầu năm 2017, liveshow Phạm Tuyên - Nhớ và Quên được tổ chức tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia với gần 4.000 khán giả tham dự. Những ca khúc đã đi cùng lịch sử đất nước và ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ vang lên trong sự xúc động của công chúng. Từ đó trở đi, vào mỗi dịp sinh nhật, gia đình lại cố gắng tổ chức những buổi gặp gỡ âm nhạc nhỏ hơn, khi ở quán cà phê, khi ngay tại nhà riêng, tùy theo sức khỏe của nhạc sĩ. 

Năm 2021, nhân dịp tuyển tập 100 ca khúc Phạm Tuyên ra mắt, chương trình Cây đại thụ và những cánh én tuổi thơ diễn ra tại Nhà hát VOV gây nhiều xúc động. Cũng từ đây, dự án mang tên này chính thức được gia đình triển khai với mong muốn làm mới các ca khúc thiếu nhi, đưa cả những bài hát quen thuộc lẫn những tác phẩm còn nằm trong sổ tay chép nhạc của nhạc sĩ đến gần hơn với công chúng hôm nay.
Năm 2022, gia đình tiếp tục thực hiện những bản thu mới với sự tham gia của các ca sĩ nhỏ tuổi và các nhạc sĩ phối khí trẻ. Các bài hát sau đó được tích hợp bằng mã QR trong cuốn Hồi ký tuổi thơ - Bài hát lớn lên cùng con của nhà báo Phạm Hồng Tuyến, tạo nên một trải nghiệm đọc, nghe đầy mới mẻ cho độc giả nhỏ tuổi.

Đến năm 2024, bộ sách Khúc đồng dao của bé tiếp tục ra đời, như một bước đi mới trong hành trình "đánh thức" những giá trị cũ bằng hình thức gần gũi với trẻ em hôm nay. 41 bài đồng dao được nhạc sĩ Phạm Tuyên phổ nhạc không chỉ được in lại, mà còn được kể tiếp bằng tranh vẽ, câu chuyện và những trải nghiệm đọc giàu cảm xúc. Từ những đêm nhạc kỷ niệm, những bản thu mới, các cuốn sách tích hợp âm thanh đến chuỗi hoạt động dành cho thiếu nhi, gia đình nhạc sĩ đã kiên trì biến di sản âm nhạc ấy thành một "di sản sống" - nơi các bài hát không nằm yên trong ký ức mà tiếp tục được trẻ em hôm nay hát lên, lắng nghe và lớn cùng năm tháng. Chính hành trình bền bỉ ấy đã giúp nhạc sĩ được trao danh hiệu "Hiệp sĩ Dế Mèn" tại Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 6 năm 2025.

"Căn phòng âm nhạc" - nơi ký ức cất tiếng hát

Nhân dịp Quốc tế Thiếu nhi 1/6 năm nay, được sự đồng ý của nhạc sĩ, gia đình quyết định mở ra một chuỗi hoạt động đặc biệt ngay trong căn phòng khách của căn nhà tập thể nơi ông đã sống suốt hơn 30 năm. Không gian ấy được gọi bằng cái tên giản dị nhưng đầy xúc cảm: "Căn phòng âm nhạc". Ở tuổi U100, nhạc sĩ Phạm Tuyên gần như không thể di chuyển xa. Vì thế, thay vì đưa ông đến với công chúng, gia đình chọn cách đưa công chúng trở về với ông, trở về căn phòng nơi từng bản nhạc được viết nên, nơi từng câu chuyện đời thường đã hóa thành ca từ. 

Mỗi món đồ trong căn phòng đều chất chứa một ký ức. Có cây đàn piano cũ, những chồng bản thảo đã ngả màu thời gian, những cuốn sổ tay chép nhạc bằng nét bút nắn nót, hay những bức ảnh lưu lại từng giai đoạn của đất nước và cuộc đời người nghệ sĩ. Sáng 31/5, chương trình đầu tiên mang tên "Những cánh én lấp lánh của mọi tuổi thơ" diễn ra trong không khí ấm áp. Không sân khấu lớn, không ánh đèn rực rỡ, chỉ có tiếng đàn, tiếng hát của những em nhỏ và ánh mắt lặng lẽ xúc động của người nhạc sĩ già.
Giữa khoảng 20 người tham dự hôm ấy, nhà giáo Lương Tất Đạt, một cựu giáo viên Vật lý Trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam, ngồi bên cạnh nhạc sĩ với đôi mắt nhiều lần đỏ hoe khi nghe các em nhỏ hát Cánh én tuổi thơ, Chú voi con ở Bản Đôn, Đêm pháo hoa… Ông kể rằng mình yêu nhạc Phạm Tuyên từ thời còn nghe radio của Đài Tiếng nói Việt Nam trong những năm tháng đất nước còn nhiều gian khó. Với ông, điều khiến âm nhạc Phạm Tuyên sống mãi không chỉ là giai điệu đẹp, mà là tình yêu con người luôn hiện diện trong từng bài hát. "Dù viết cho thiếu nhi hay viết về chiến đấu, lao động, tất cả đều bắt nguồn từ tình yêu đất nước và tình yêu con người", ông xúc động nói. 

Những bài hát không chỉ dành cho trẻ em

Trong gia tài gần 700 ca khúc của nhạc sĩ Phạm Tuyên, có hơn 200 bài viết cho thiếu nhi. Nhưng điều đặc biệt là những bài hát ấy chưa bao giờ chỉ dành riêng cho trẻ nhỏ. Từ Chiếc đèn ông sao, Tiến lên đoàn viên, Trường chúng cháu là trường mầm non, Cô và mẹ đến Chú voi con ở Bản Đôn, các bài hát của ông đều được viết từ những điều bình dị nhất của cuộc sống. Có bài bắt nguồn từ lời kể ríu rít của cô con gái nhỏ sau buổi học mẫu giáo. Có bài được viết sau khi nhìn thấy những chú voi con bị buộc chân dưới gầm nhà sàn ở Tây Nguyên. Có bài ra đời chỉ vì một câu chuyện rất nhỏ: cô học trò kể rằng thầy giáo mình sắp lên đường nhập ngũ. Chính những điều gần gũi ấy khiến âm nhạc Phạm Tuyên đi qua nhiều thế hệ mà không cũ. Người ta tìm thấy trong đó không chỉ tuổi thơ của riêng mình, mà còn là ký ức của một đất nước. Và có lẽ vì thế, trong "căn phòng âm nhạc" nhỏ bé ấy, khi một em bé vừa cất tiếng hát, những mái đầu bạc cũng khe khẽ ngân nga theo. 

Khép lại buổi gặp gỡ trong "Căn phòng âm nhạc", nhiều người vẫn nán lại thật lâu để ngắm những bản thảo cũ, nghe thêm một câu chuyện nhỏ về một bài hát quen thuộc hay chỉ đơn giản là nhìn người nhạc sĩ già mỉm cười bên cây đàn piano đã nhuốm màu thời gian.