Bóng đá Nga và ánh sáng từ cuối đường hầm

Sau hơn bốn năm bị gạt khỏi các giải đấu chính thức của FIFA và UEFA, bóng đá Nga đang đứng trước thời điểm có thể mang tính bước ngoặt, như một tia sáng ở cuối đường hầm. 

Hàng loạt động thái mới từ Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) và FIFA trong những tuần gần đây làm dấy lên hy vọng rằng cánh cửa trở lại của các đội tuyển Nga đang dần hé mở. Tuy nhiên, từ hy vọng đến hiện thực vẫn là một khoảng cách khá lớn, bởi rào cản đối với bóng đá Nga lúc này không chỉ nằm ở luật lệ thể thao, mà còn ở chính trị và quan hệ quốc tế.

Bóng đá Nga và 4 năm bị "đóng băng"

Tháng 2/2022, sau khi xung đột Nga - Ukraine bùng nổ, FIFA và UEFA đồng loạt đình chỉ mọi đội tuyển quốc gia và CLB Nga khỏi các giải đấu quốc tế. Quyết định này khiến Nga mất quyền tham dự vòng loại World Cup 2022, World Cup 2026, World Cup nữ 2023 cũng như toàn bộ các giải đấu cấp CLB châu Âu.

Đó là cú sốc rất lớn đối với một nền bóng đá từng được coi là một trong những thế lực của Đông Âu. Chỉ bốn năm trước đó, Nga còn là chủ nhà của World Cup 2018, giải đấu được đánh giá thành công cả về chuyên môn lẫn tổ chức. Đội tuyển xứ bạch dương khi ấy lọt vào tứ kết sau khi loại Tây Ban Nha và chỉ chịu dừng bước trước Croatia trên chấm luân lưu.

Từ vị thế của một nước chủ nhà World Cup, Nga nhanh chóng trở thành "kẻ ngoài cuộc" của bóng đá thế giới.

Trong hơn bốn năm qua, đội tuyển Nga vẫn tồn tại nhưng gần như sống trong trạng thái cô lập. Họ chỉ thi đấu các trận giao hữu với những đối thủ được Moskva coi là "thân thiện", phần lớn có trình độ thấp hơn đáng kể. Kể từ năm 2022, Nga đã chơi gần 30 trận quốc tế nhưng chỉ gặp hai đối thủ châu Âu là Serbia và Belarus.

Không được tham dự những giải đấu lớn, đội tuyển Nga dần biến mất khỏi tâm điểm của bóng đá thế giới. Ngay tại trong nước, sức hút của đội tuyển cũng suy giảm rõ rệt. Nhiều CĐV thừa nhận họ không còn mặn mà theo dõi các trận giao hữu vốn thiếu tính cạnh tranh và ý nghĩa.

Không bị xóa sổ, nhưng đang chậm lại

Điều đáng chú ý là dù bị cấm thi đấu quốc tế, bóng đá Nga không sụp đổ như nhiều dự đoán ban đầu.

Giải Ngoại hạng Nga vẫn duy trì hoạt động. Sau làn sóng ngoại binh và HLV rời đi trong những tháng đầu xung đột, các CLB nhanh chóng chuyển hướng sang thị trường Nam Mỹ để tìm kiếm nhân sự thay thế. Những cầu thủ Brazil, Argentina hay Colombia xuất hiện ngày càng nhiều.

Theo dữ liệu của Transfermarkt, giải VĐQG Nga vẫn nằm trong nhóm các giải đấu có giá trị đội hình cao nhất châu Âu, dù quy mô đã thu hẹp đáng kể. Các tính toán của The Moscow Times dựa trên dữ liệu Transfermarkt và CIES Football Observatory cho thấy giá trị thực của giải đấu đã giảm khoảng 62% so với giai đoạn đỉnh cao đầu những năm 2010.

Các cầu thủ Nga cũng không hoàn toàn bị cô lập. Thủ môn Matvey Safonov chuyển sang Paris Saint-Germain với mức phí khoảng 20 triệu euro. Arsen Zakharian gia nhập Real Sociedad, trong khi Alexei Miranchuk, Anton Miranchuk, Daler Kuzyaev, Fyodor Chalov hay Magomed Ozdoev đều tìm được bến đỗ mới ở MLS hoặc các giải vô địch Pháp, Thụy Sĩ và Hy Lạp.

Việc các cầu thủ tiếp tục được các CLB châu Âu chiêu mộ cho thấy lệnh cấm của FIFA và UEFA chủ yếu tác động tới cấp độ đội tuyển và CLB tham dự các giải quốc tế, chứ không phải đóng hoàn toàn cánh cửa với cầu thủ Nga.

Tín hiệu thay đổi từ FIFA

Những tuần gần đây, tình hình bắt đầu xuất hiện những chuyển biến đáng chú ý. IOC đã quyết định dỡ bỏ việc đình chỉ Ủy ban Olympic Nga và không còn khuyến nghị các liên đoàn quốc tế duy trì các biện pháp trừng phạt liên quan đến xung đột. Điều này đồng nghĩa trách nhiệm quyết định có cho Nga trở lại hay không được trao lại cho từng liên đoàn thể thao.

Ngay sau đó, Sky News tiết lộ FIFA sẽ đưa vấn đề dỡ bỏ lệnh cấm với các đội tuyển Nga ra thảo luận. Bản thân Chủ tịch FIFA Gianni Infantino cũng không giấu quan điểm cởi mở. Từ đầu năm nay, ông cho rằng lệnh cấm hiện nay "không đạt được điều gì", thậm chí chỉ tạo thêm sự chia rẽ và thù địch trong bóng đá.

Động thái rõ ràng nhất là FIFA quyết định mời tất cả các liên đoàn thành viên, bao gồm cả Nga, tham dự kỳ U15 World Cup & Festival đầu tiên tại Azerbaijan vào tháng 10 tới. Đây có thể sẽ là giải đấu chính thức đầu tiên của FIFA có sự hiện diện của một đội tuyển Nga kể từ năm 2022.

Về mặt biểu tượng, bước đi này quan trọng hơn rất nhiều so với quy mô của giải U15. Nó cho thấy FIFA đang từng bước thử phản ứng của cộng đồng bóng đá quốc tế trước khi cân nhắc những quyết định lớn hơn.

Con đường trở lại vẫn đầy chông gai

Dù vậy, việc được dự giải U15 không đồng nghĩa Nga sắp trở lại World Cup hay EURO khi rào cản lớn nhất vẫn là UEFA. Chủ tịch UEFA Aleksander Ceferin nhiều lần khẳng định các đội tuyển Nga chỉ có thể trở lại sau khi xung đột kết thúc. Quan điểm này vẫn nhận được sự ủng hộ của nhiều liên đoàn châu Âu, đặc biệt là những quốc gia từng tuyên bố sẽ từ chối thi đấu với Nga.

Bài học năm 2023 vẫn còn nguyên giá trị. Khi UEFA từng cân nhắc cho các đội U17 Nga trở lại, làn sóng phản đối từ hơn một chục liên đoàn thành viên đã buộc tổ chức này phải hủy bỏ kế hoạch chỉ sau ít ngày. Nếu FIFA đơn phương dỡ bỏ lệnh cấm đối với đội tuyển Nga, họ cũng sẽ phải đối mặt với hàng loạt hệ lụy: nguy cơ các đội tuyển châu Âu tẩy chay, khó khăn trong việc bốc thăm và tổ chức thi đấu, thậm chí cả những vấn đề về an ninh và biểu tình của người hâm mộ.

Bên cạnh đó, tranh cãi về "tiêu chuẩn kép" cũng ngày càng nóng. Một số ý kiến cho rằng FIFA và UEFA xử lý khác nhau giữa trường hợp của Nga và những xung đột khác trên thế giới, trong khi các tổ chức này khẳng định mỗi tình huống đều có bối cảnh riêng.

Bao giờ mới là ngày trở lại?

Ở thời điểm hiện tại, câu trả lời có lẽ là chưa phải ngay bây giờ. Việc IOC thay đổi lập trường, FIFA chuẩn bị thảo luận về Nga và giải U15 mở cửa cho mọi liên đoàn thành viên cho thấy bầu không khí đã khác đáng kể so với hai hoặc ba năm trước. Thay vì câu hỏi "có trở lại hay không", giới bóng đá quốc tế đang bắt đầu chuyển sang câu hỏi "trở lại bằng cách nào".

Tuy nhiên, chừng nào xung đột Nga - Ukraine vẫn chưa có lối ra rõ ràng, khả năng đội tuyển Nga góp mặt trở lại ở World Cup hay các giải đấu của UEFA vẫn rất khó xảy ra. Với FIFA, bất kỳ quyết định nào cũng không chỉ là một vấn đề chuyên môn mà còn là phép thử về cân bằng giữa thể thao, chính trị và lợi ích của hàng trăm liên đoàn thành viên.

Có thể nói, sau hơn bốn năm bị cô lập, bóng đá Nga đã nhìn thấy ánh sáng ở cuối đường hầm. Nhưng để bước ra khỏi đường hầm ấy, họ vẫn phải chờ một điều kiện quan trọng nhất: sự thay đổi của bối cảnh địa chính trị. Khi điều đó chưa xảy ra, những tín hiệu tích cực từ IOC hay giải U15 của FIFA mới chỉ là những viên gạch đầu tiên trên con đường trở lại, chứ chưa phải tấm vé đưa bóng đá Nga trở về sân khấu lớn của thế giới.