Cổ Lũng nằm trong không gian du lịch gắn với Pù Luông, nơi cảnh quan, kiến trúc nhà sàn và văn hóa Thái tạo nên những lợi thế mà công nghệ không thể thay thế. Khi địa phương đưa thông tin homestay lên bản đồ số, sử dụng Zalo, Facebook và video ngắn để quảng bá, hành trình của nhiều du khách bắt đầu từ màn hình điện thoại. Nhưng đằng sau quá trình số hóa ấy là một bài toán khó hơn: làm sao để du lịch phát triển mà người dân vẫn giữ vai trò chủ thể, còn bản sắc không bị biến thành lớp trang trí cho thị trường.

Buổi chiều ở một khu vực du lịch cộng đồng của xã Cổ Lũng, những mái nhà sàn hiện lên giữa không gian núi rừng. Điện thoại thông minh giờ đã trở thành một công cụ quen thuộc trong hoạt động đón khách: trao đổi lịch đặt phòng, gửi vị trí, giới thiệu món ăn, tư vấn dịch vụ hoặc trả lời câu hỏi trước chuyến đi. Với nhiều du khách, hành trình tới Cổ Lũng thực ra bắt đầu từ trước đó khá lâu, khi họ nhìn thấy một hình ảnh, đoạn video, bản đồ hay bài đăng trên mạng xã hội.

Chị Hà Thị Lan, một chủ cơ sở lưu trú tại địa phương, cho biết điện thoại đã trở thành một phần không thể thiếu trong công việc. “Khách thường nhắn trước để hỏi phòng, hỏi đường, hỏi ăn uống. Nhiều người xem ảnh trên mạng rồi mới quyết định đặt. Nếu mình không biết dùng điện thoại, không trả lời nhanh thì có khi khách chọn chỗ khác”, chị chia sẻ.

Cách du khách tìm tới một bản vùng cao đã thay đổi, và sự thay đổi ấy khiến môi trường số ngày càng gắn chặt hơn với thị trường du lịch cộng đồng.

Công nghệ đi vào một hướng phát triển đã được xác định

Trao đổi với Thể thao và Văn hóa, ông Hà Khắc Diệp, Phó Chủ tịch UBND xã Cổ Lũng, cho biết địa phương xác định lợi thế phát triển du lịch nằm trước hết ở khí hậu, cảnh quan và văn hóa bản địa, trong mối liên hệ với không gian du lịch Pù Luông.

“Cổ Lũng có khí hậu mát mẻ, cảnh quan thiên nhiên gắn với Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Ngay từ đầu nhiệm kỳ, Đại hội Đảng bộ xã đã xác định phát triển du lịch là một nhiệm vụ trọng tâm, trong đó hướng tới du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái gắn với bảo tồn văn hóa”, ông nói.

Có tài nguyên, tuy nhiên, chưa đồng nghĩa với có một điểm đến được tổ chức tốt. Du lịch ở một xã miền núi không chỉ là mở thêm homestay hay đưa khách tới một điểm ngắm cảnh. Nó liên quan tới thông tin, đường sá, môi trường, chất lượng dịch vụ, an toàn, văn hóa cộng đồng và cách lợi ích được phân phối.

Trong bối cảnh đó, công nghệ được Cổ Lũng sử dụng trước hết như một công cụ quảng bá và kết nối. Theo ông Hà Khắc Diệp, địa phương đã xây dựng bản đồ du lịch số có thông tin về các homestay, kèm hình ảnh và số điện thoại để du khách chủ động lựa chọn, liên hệ. Các nhóm Zalo, Facebook của xã và thôn cũng được sử dụng để giới thiệu điểm đến và dịch vụ.

Với người ở thành phố, việc tìm cơ sở lưu trú trên bản đồ có thể là thao tác rất bình thường. Nhưng đối với một điểm du lịch cộng đồng, việc tập hợp thông tin vào một hệ thống giúp thay đổi đáng kể cách tiếp cận thị trường. Khách bớt phụ thuộc vào những thông tin truyền miệng hoặc bài đăng rời rạc; chủ homestay có thêm một kênh xuất hiện trong hệ thống thông tin chung; chính quyền có công cụ để cung cấp những dữ liệu cơ bản về điểm đến.

Có bản đồ số mới chỉ là bước đầu

Một bản đồ số chỉ có giá trị khi thông tin phía sau chính xác và được cập nhật. Một homestay thay số điện thoại nhưng hệ thống chưa sửa, một cơ sở ngừng hoạt động vẫn còn trên bản đồ hoặc thông tin dịch vụ không đúng thực tế đều có thể nhanh chóng làm giảm sự tin cậy.

Điều đó cho thấy chuyển đổi số du lịch không kết thúc ở việc xây dựng một sản phẩm công nghệ. Nó bắt đầu từ khả năng duy trì dữ liệu sống, có người cập nhật và có cơ chế kiểm tra.

Cổ Lũng cũng sử dụng các sự kiện ngoài đời như một phương thức tạo nội dung trên môi trường số. Theo ông Hà Khắc Diệp, địa phương tổ chức các hội nghị quảng bá, Ngày hội văn hóa du lịch và phối hợp một số hoạt động thể thao như giải chạy. Trong thời đại mạng xã hội, mỗi vận động viên hoặc du khách tham gia đều có thể trở thành một kênh truyền tải hình ảnh khi chia sẻ trải nghiệm qua tài khoản cá nhân.

Đây là một lợi thế đối với địa phương có nguồn lực quảng bá hạn chế. Một cung đường, cảnh quan mùa lúa hoặc trải nghiệm văn hóa nếu được chia sẻ đúng lúc có thể tiếp cận lượng người lớn hơn nhiều so với các phương thức giới thiệu truyền thống. Nhưng khả năng lan truyền nhanh cũng tạo áp lực mới: một điểm “check-in” bất ngờ nổi tiếng có thể đón lượng khách vượt quá khả năng phục vụ của một bản nhỏ.

Nếu thiếu dữ liệu và phương án quản lý, chính thành công trong quảng bá có thể dẫn tới áp lực lên đường giao thông, nguồn nước, rác thải và không gian sống. Bởi vậy, bước tiếp theo của chuyển đổi số du lịch không nên chỉ là thu hút thêm khách mà phải tiến tới hiểu dòng khách, sức tải của điểm đến và phản hồi của người sử dụng dịch vụ.

Người dân phải giữ vai trò chủ thể

Trong cuộc trao đổi, ông Hà Khắc Diệp nhấn mạnh một nguyên tắc mà Cổ Lũng muốn giữ trong phát triển du lịch cộng đồng. “Định hướng chung là để các gia đình bản địa trực tiếp phát triển du lịch cộng đồng, lấy người dân làm trọng tâm, làm chủ các homestay, nhà hàng. Các món ăn phục vụ du khách cũng phải hướng tới đặc sản, sản vật của địa phương để tạo sự khác biệt”, ông nói.

Điều này có ý nghĩa lớn hơn câu chuyện ai đứng tên một cơ sở kinh doanh. Nếu người dân địa phương làm chủ dịch vụ, một phần lớn giá trị du lịch có khả năng ở lại trong cộng đồng. Một homestay mua thực phẩm từ những hộ khác tạo thêm thu nhập cho người không trực tiếp kinh doanh phòng nghỉ; một món ăn sử dụng nông sản địa phương kết nối du lịch với sản xuất; nghề thủ công, văn nghệ dân gian và hoạt động trải nghiệm nếu được tổ chức phù hợp có thể mở thêm sinh kế.

Ngược lại, nếu phần lớn cơ sở và dịch vụ do người ngoài kiểm soát, cộng đồng bản địa rất dễ trở thành nơi cung cấp cảnh quan và lao động. Khi ấy, lượng khách có thể tăng nhưng giá trị thực sự ở lại địa phương chưa chắc tương xứng.

Tinh thần lấy người dân làm chủ thể gặp trực tiếp với một yêu cầu của Nghị quyết 57: công nghệ và đổi mới phải làm tăng năng lực của người dân, chứ không khiến họ đứng ngoài những chuỗi giá trị mới. Trong du lịch, điều đó có nghĩa người dân không chỉ xuất hiện trong những bức ảnh quảng bá, mà phải có khả năng trực tiếp cung cấp dịch vụ, tham gia quyết định cách khai thác tài nguyên và hưởng lợi từ hoạt động du lịch.

Công nghệ không thể thay một nền văn hóa đang sống

Cổ Lũng có lợi thế về kiến trúc nhà sàn, ẩm thực, sinh hoạt văn hóa của người Thái và cảnh quan gắn với vùng Pù Luông. Đó cũng là phần dễ bị tổn thương nếu du lịch phát triển nhanh.

Một homestay cần nhà tắm sạch, chỗ ngủ tốt và tiện nghi phù hợp với nhu cầu hiện đại. Nhưng nếu mọi cơ sở cùng cải tạo theo một mẫu, không gian bản địa có thể dần bị đồng nhất. Một hoạt động văn hóa có thể hấp dẫn du khách, nhưng nếu chỉ còn được tổ chức theo lịch khách, tách khỏi đời sống của cộng đồng, ý nghĩa ban đầu cũng có nguy cơ thay đổi.

Ông Hà Khắc Diệp cho biết chủ trương của xã là phát triển du lịch gắn với gìn giữ bản sắc, đặc biệt chú ý tới kiến trúc nhà sàn truyền thống và những sinh hoạt văn hóa của người Thái. Các món ăn phục vụ khách cũng được định hướng dựa trên đặc sản và sản vật của địa phương.

Điều này không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn mà còn liên quan trực tiếp tới năng lực cạnh tranh. Một phòng nghỉ tiện nghi có thể được xây ở nhiều nơi; một quán cà phê đẹp có thể sao chép; nhưng cách một cộng đồng tổ chức không gian sống, ẩm thực, phong tục và mối quan hệ với cảnh quan là phần khó nhân bản nhất.

Nếu Cổ Lũng đánh mất sự khác biệt ấy, chính lợi thế khiến du khách tìm tới cũng giảm. Công nghệ có thể giúp ghi lại hình ảnh, quảng bá câu chuyện và đưa điểm đến tới nhiều màn hình hơn, nhưng nó không thể dựng lại một thực hành văn hóa đã biến mất khỏi đời sống.

Bởi vậy, chuyển đổi số du lịch chỉ thật sự có ý nghĩa khi giúp giá trị bản địa đi xa hơn mà không thay thế giá trị ấy. Một bản đồ số có thể đưa khách tới Cổ Lũng; một đoạn video đẹp có thể khiến họ muốn lên đường. Nhưng khi rời màn hình và bước vào điểm đến, điều quyết định trải nghiệm vẫn là cảnh quan, chất lượng dịch vụ, môi trường và đời sống văn hóa mà cộng đồng đang gìn giữ.

"Công nghệ mở đường. Bản sắc và cách người dân làm chủ điểm đến mới là thứ quyết định du lịch của xã có thể đi được bao xa", ông Hà Khắc Diệp nhấn mạnh.