Xiếc Việt Nam - Khơi nguồn từ chiều sâu văn hóa

"Xiếc hôm nay không thể chinh phục khán giả chỉ bằng những kỹ thuật khó hay những màn trình diễn giàu kỹ xảo. Điều giữ người xem ở lại với nó trước hết là cảm xúc, là sự chân thành và tinh thần tận hiến của nghệ sĩ. Khi những rung động ấy hòa vào chiều sâu văn hóa, lịch sử và ký ức dân tộc, xiếc mới thực sự có đời sống của mình" - NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, nói.

1. Chia sẻ của ông Thắng diễn ra tại Hội nghị khách hàng năm 2026 của Liên đoàn Xiếc Việt Nam, tổ chức sáng 16/3 tại Hà Nội. Đây là dịp để Liên đoàn tổng kết hoạt động năm 2025, đồng thời công bố định hướng biểu diễn cho năm 2026.

Nhìn lại, năm 2025, đơn vị nghệ thuật này có hoạt động biểu diễn khá sôi động với 267 buổi diễn, doanh thu tăng gần 21% so với năm trước. Liên đoàn cũng dàn dựng 24 chương trình biểu diễn - trong đó nhiều chương trình gắn với các sự kiện chính trị, văn hóa của đất nước - đồng thời ghi dấu tại một số liên hoan xiếc quốc tế với hàng loạt giải thưởng. Gần nhất, tại Liên hoan Xiếc Girona (Tây Ban Nha) đầu tháng 3 vừa qua, 3 tiết mục dự thi của Liên đoàn đã đoạt các giải Đặc biệt, Bạc và Đồng.

Nhưng theo NSND Tống Toàn Thắng, điều đáng nói nhất từ kết quả ấy lại là  kinh nghiệm thực tế cũng như cách tiếp cận mà Liên đoàn đang theo đuổi trong những năm gần đây, khi tư duy sáng tạo của các nghệ sĩ dần chuyển dịch sang một hướng đi mới: Tìm kiếm chiều sâu cảm xúc và khả năng kể chuyện của sân khấu xiếc để bổ sung cho kỹ thuật.

Điển hình, dịp 30/4/2025 vừa qua, chương trình Non sông ngày thống nhất được dàn dựng với màu sắc chính luận, tái hiện những lát cắt lịch sử bằng ngôn ngữ của xiếc và nghệ thuật biểu diễn. "10 suất diễn liên tục của chúng tôi đều kín rạp, nhiều khán giả phải đứng ngoài vì hết vé" - ông Thắng kể.

Như lời NSND này, đây là minh chứng cho thấy: Khi được kể bằng ngôn ngữ phù hợp của xiếc, những câu chuyện lịch sử vẫn có đủ khả năng chạm tới cảm xúc của người xem. Và ở chiều ngược lại, khi các tiết mục được đặt trong những câu chuyện gắn với lịch sử, ký ức và đời sống văn hóa, sân khấu xiếc cũng mở ra  không gian kể chuyện giàu tính biểu đạt.

Hoặc một ví dụ khác là Đu nón, tiết mục tham gia Liên hoan Xiếc Girona (Tây Ban Nha) vừa qua. Lấy cảm hứng từ hình ảnh chiếc nón lá Việt Nam quen thuộc, tiết mục đã chuyển hóa một biểu tượng đời sống dân gian thành ngôn ngữ biểu diễn giàu tính tạo hình: Trên nền nhạc Hello Vietnam, các nghệ sĩ thực hiện những động tác đu, treo và xoay người gắn cùng chiếc nón lớn được cách điệu. Để rồi, ngoài việc được chọn làm tiết mục khai mạc Liên hoan và giành giải Bạc, Đu nón sau đó tiếp tục được mời tham dự Liên hoan Xiếc Monte Carlo (Pháp) vào năm tới.

"Nhiều nước mạnh về quy mô dàn dựng hoặc công nghệ sân khấu, còn nghệ sĩ Việt Nam lại nổi bật ở sự khéo léo, linh hoạt và khả năng sáng tạo trên nền tảng văn hóa bản địa" - ông Thắng nói - "Xiếc ở đâu cũng là xiếc, nhưng khi ra thế giới, chúng tôi luôn cố gắng đưa vào đó những chất liệu văn hóa để tạo nên bản sắc riêng".

2. Từ cách tiếp cận ấy, theo chia sẻ, trong năm 2026, Liên đoàn Xiếc Việt Nam đang triển khai nhiều dự án mới nhằm cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Cụ thể, trong tháng 3, Liên đoàn sẽ thực hiện dự án cộng đồng Cùng nâng bước chân em, hướng tới hỗ trợ trẻ em khuyết tật - trong đó có trẻ tự kỷ - tiếp cận với xiếc, thậm chí tham gia biểu diễn ở mức độ nhất định. Như lời NSND Tống Toàn Thắng, thời gian qua các nghệ sĩ của Liên đoàn đã trực tiếp tới một trung tâm hỗ trợ hòa nhập giáo dục để tiếp xúc, hướng dẫn các em và nhận về những phản ứng khá tích cực.

"Nhiều trẻ em yếu thế vẫn sở hữu những khả năng đặc biệt nhưng chưa có điều kiện tiếp xúc với nghệ thuật. Việc đưa các em đến gần hơn với sân khấu sẽ giúp các em thưởng thức xiếc, đồng thời có cơ hội trải nghiệm, khám phá năng lực của bản thân" - ông nói.

Hoặc, một dự án đáng chú ý khác là chương trình Chuyện tình Langbiang, dự kiến ra mắt vào tháng 11 năm nay tại Đà Lạt, kết hợp nghệ thuật xiếc với truyền thuyết về núi Langbiang và các yếu tố văn hóa địa phương tại Lâm Đồng. Rộng hơn, năm 2026 cũng đánh dấu cột mốc 70 năm thành lập Liên đoàn Xiếc Việt Nam, do vậy đơn vị nghệ thuật này dự kiến tổ chức chuỗi chương trình biểu diễn quy mô lớn, tiêu biểu như Gala Tỏa sáng những ngôi sao xiếc Việt Nam, cùng nhiều chương trình nghệ thuật theo chủ đề như Mừng Đảng - Mừng Xuân, Người là niềm tin, Khát vọng trẻ, Sơn thần và Thủy quái, Những ước mơ xanh... với số lượng khoảng 280 - 300 suất diễn.

Trước câu hỏi liệu số lượng chương trình lớn có khiến hoạt động bị dàn trải, NSND Tống Toàn Thắng cho rằng mọi dự án đều xuất phát từ nhu cầu của đời sống. "Mỗi giai đoạn, mỗi thời điểm, công chúng lại tìm đến những giá trị nghệ thuật khác nhau. Nhiệm vụ của chúng tôi là đáp ứng nhu cầu ấy. Chất liệu văn hóa của Việt Nam rất phong phú. Và với định hướng từ Nghị quyết số 80-NQ/TW, đó chính là nguồn cảm hứng để nghệ thuật xiếc Việt Nam tiếp tục phát triển" - ông nói.