Xây dựng mô hình kinh doanh mới – Mở rộng tiếp cận tiêu chuẩn, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Mô hình kinh doanh mới (BMR) là sáng kiến quan trọng của Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) nhằm thích ứng với chuyển đổi số và những thay đổi trong phương thức tiếp cận, khai thác và sử dụng tiêu chuẩn. 

BMR không áp dụng một mô hình kinh doanh duy nhất cho tất cả các thành viên mà ISO hướng tới xây dựng một khuôn khổ chung nhưng vẫn bảo đảm sự linh hoạt cho từng quốc gia.

Từ định hình hệ thống tiêu chuẩn quốc gia...

Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 15/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035 nhằm xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia hiện đại, mở, hài hòa tiêu chuẩn quốc tế, đóng vai trò là hạ tầng thể chế mềm của quốc gia, là công cụ thực thi chính sách công và nền tảng kỹ thuật cho quản lý nhà nước. Đồng thời, hình thành hệ sinh thái tiêu chuẩn đồng bộ với hoạt động đo lường và quản lý trong xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn, khẳng định vai trò chủ động của Việt Nam trong kiến tạo, mở rộng tiếp cận tiêu chuẩn toàn cầu, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia, đến năm 2030, phấn đấu 75% tiêu chuẩn Việt Nam hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực hoặc tiêu chuẩn nước ngoài của các nước phát triển; phấn đấu 100% lĩnh vực trong Khung phân loại tiêu chuẩn Việt Nam tương thích với phân loại cấp 2 của Khung phân loại tiêu chuẩn quốc tế ICS của Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO), góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh của sản phẩm, hàng hóa Việt Nam.

Ông Nguyễn Nam Hải, Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia cho biết: Triển khai Quyết định số 876/QĐ-TTg, thời gian qua, Ủy ban Tiêu chuẩn-Đo lường-Chất lượng Quốc gia đã đẩy mạnh các hoạt động về tiêu chuẩn - đo lường - chất lượng hỗ trợ nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, trong đó ưu tiên triển khai hạ tầng chất lượng quốc gia hiện đại theo hướng tập trung, đồng bộ và thống nhất từ trung ương đến địa phương, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và nâng cao năng suất dựa trên nền tảng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; hướng tới xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia hài hòa với khu vực và quốc tế. Việc định hình hệ thống tiêu chuẩn quốc gia hiện nay đang bước vào một giai đoạn mang tính bước ngoặt, được dẫn dắt bởi Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035 do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 876/QĐ-TTg, hướng tới xây dựng một hệ thống tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) hiện đại, mở, hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, đóng vai trò là "hạ tầng thể chế mềm" của quốc gia.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, thời gian qua, Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia đã ban hành nhiều tiêu chuẩn quốc gia để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội đất nước và xây dựng chiến lược quốc gia về tiêu chuẩn hóa, ưu tiên lĩnh vực công nghệ mới, công nghệ xanh và công nghệ số...

Ông Triệu Việt Phương, Viện trưởng Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia) cho rằng, việc định hình hệ thống tiêu chuẩn quốc gia giữ vai trò nòng cốt để định hướng doanh nghiệp nâng cao năng suất, bảo đảm chất lượng và đáp ứng yêu cầu hội nhập. Vì vậy, việc hài hòa tiêu chuẩn với công nghệ số, đổi mới sáng tạo và chiến lược phát triển bền vững sẽ là động lực thúc đẩy năng suất xanh, góp phần hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" của Việt Nam.

Tiêu chuẩn quốc gia là một trong những công cụ quan trọng đóng góp vào tiến trình định hướng doanh nghiệp nâng cao năng suất, bảo đảm chất lượng và đáp ứng yêu cầu hội nhập theo hướng năng xuất xanh và chất lượng xanh để phát triển bền vững. Việc chuẩn hóa không chỉ hỗ trợ quản lý mà còn là động lực tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp trong thời kỳ kinh tế xanh. Tại Việt Nam, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia hiện đã đạt hơn 14.000 tiêu chuẩn, bao phủ hầu hết lĩnh vực kinh tế - kỹ thuật. Tuy nhiên, trước yêu cầu mới của chuyển đổi xanh, hệ thống tiêu chuẩn cần được rà soát, hoàn thiện và ưu tiên phát triển các nhóm tiêu chuẩn liên quan trực tiếp đến mục tiêu phát thải thấp và nâng cao năng suất xanh.

... đến xây dựng mô hình kinh doanh mới

Theo các chuyên gia kinh tế, quá trình đổi mới mô hình kinh doanh là một trong những yếu tố then chốt nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo ra lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp trong môi trường không ngừng thay đổi. Quá trình đổi mới mô hình gồm: phát triển và áp dụng những ý tưởng mới, công nghệ mới, quy trình mới hoặc cách thức mới để tạo ra giá trị mới hoặc cải thiện giá trị hiện có. Đổi mới mô hình kinh doanh là cơ sở quan trọng để tạo ra các giá trị mới giúp doanh nghiệp tạo ra sản phẩm và dịch vụ mới, mở ra cơ hội mới để tăng doanh thu. Tuy nhiên, để quá trình đổi mới mô hình kinh doanh của các doanh nghiệp Việt Nam thích ứng với chuyển đổi số và những thay đổi trong phương thức tiếp cận, khai thác và sử dụng tiêu chuẩn cần đưa hạ tầng kinh tế và xã hội đạt được tiêu chuẩn quốc tế, tránh gây trở ngại cho quá trình đổi mới mô hình kinh doanh.

Vừa qua, Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia đã có buổi làm việc với Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) về rà soát mô hình kinh doanh (BMR). BMR không nhằm áp dụng một mô hình kinh doanh duy nhất cho tất cả các thành viên mà ISO hướng tới xây dựng một khuôn khổ chung nhưng vẫn bảo đảm sự linh hoạt cho từng quốc gia.

Ông Sergio Mujica, Tổng Thư ký ISO nhấn mạnh: BMR là quá trình ISO rà soát mô hình tạo giá trị, phân phối, cấp phép và khai thác nội dung tiêu chuẩn trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và nhu cầu sử dụng tiêu chuẩn ngày càng thay đổi. Với 175 thành viên ISO, mỗi thành viên có chức năng, điều kiện thị trường, mức độ thương mại hóa và năng lực số khác nhau, ISO hướng tới xây dựng một khuôn khổ chung nhưng bảo đảm linh hoạt cho từng quốc gia, đây là nguyên tắc được ISO xác định trong quá trình triển khai BMR. Theo định hướng này, ISO từng bước chuyển từ mô hình dựa trên cung cấp tài liệu tiêu chuẩn sang cấp phép nội dung, dữ liệu và các dịch vụ số phù hợp với từng thành viên. Sáng kiến BMR thích ứng với chuyển đổi số và những thay đổi, mở rộng trong phương thức tiếp cận, khai thác và sử dụng tiêu chuẩn, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia Nguyễn Nam Hải cho biết: Việt Nam ủng hộ định hướng chung của BMR và đề nghị ISO tiếp tục bảo đảm quyền chủ động của thành viên trong lựa chọn phương thức cấp phép, phân phối và khai thác tiêu chuẩn phù hợp với pháp luật, điều kiện thị trường và đặc thù quốc gia. Đồng thời, cho rằng mô hình mới cần bảo đảm sự cân bằng giữa mở rộng khả năng tiếp cận tiêu chuẩn, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và duy trì tính bền vững tài chính của ISO cũng như các thành viên.

Đối với chính sách tiếp cận tiêu chuẩn không thu phí trong một số trường hợp, Việt Nam cho rằng cần có cơ chế phù hợp đối với các tiêu chuẩn phục vụ quản lý nhà nước, lợi ích công hoặc được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế. Tuy nhiên, việc mở rộng khả năng tiếp cận phải đi đôi với bảo vệ bản quyền và bảo đảm tính bền vững của hệ thống tiêu chuẩn. Ủy ban Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng quốc gia mong muốn không chỉ tiếp nhận những thay đổi từ BMR mà chủ động tham gia quá trình thử nghiệm và hoàn thiện mô hình kinh doanh mới của ISO, đặc biệt trong các lĩnh vực cấp phép, phân phối số, AI và SMART Standards.

Cũng theo ông Nguyễn Nam Hải, khi tiêu chuẩn ngày càng được chuyển sang dạng dữ liệu có cấu trúc, tích hợp vào phần mềm, nền tảng số và hệ thống AI, Việt Nam đề nghị ISO làm rõ phạm vi quyền của thành viên trong việc dịch, chấp nhận, xuất bản, phân phối và khai thác nội dung ISO trên các nền tảng số; đồng thời làm rõ các điều kiện cấp phép đối với ISO/IEC SMART và các hình thức sử dụng tiêu chuẩn bằng công nghệ mới.