Vi phạm bản quyền báo chí: "Căn bệnh" dai dẳng mang hệ lụy lớn

Trong thời đại truyền thông số bùng nổ, báo chí Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển mạnh mẽ về công nghệ, tốc độ lan tỏa và khả năng tiếp cận công chúng.

Tuy nhiên, song hành với đó là một thực trạng nhức nhối kéo dài nhiều năm nay, đó là tình trạng vi phạm bản quyền báo chí. Phổ biến, đó là tình trạng sao chép nguyên bài viết, cắt ghép video, sử dụng hình ảnh không xin phép và tình trạng các trang tin điện tử, mạng xã hội...  "ăn theo" sản phẩm báo chí.

Khi chất xám báo chí bị chiếm dụng

Anh Đức Hiền, phóng viên hoạt động trên địa bàn tỉnh Phú Thọ cho biết, nhiều năm qua anh cùng các đồng nghiệp thường xuyên thực hiện các tin, bài báo chí. Tuy nhiên, không ít tác phẩm chỉ sau vài giờ đăng tải trên các ấn phẩm báo chí nơi anh công tác đã bị một số cơ quan thông tin khác lấy lại mà không xin phép tác giả hoặc lãnh đạo cơ quan chủ quản. Tình trạng này không chỉ diễn ra trong một vài thời điểm mà đã kéo dài suốt nhiều năm.

Đối với những bài viết chuyên sâu được đầu tư nhiều thời gian, công sức nhưng vẫn bị sử dụng trái phép, các tác giả có tác phẩm bị "đánh cắp" không khỏi bức xúc.

Một số phóng viên khác cho rằng, không khó để bắt gặp hiện tượng một bài điều tra, phóng sự hay bình luận chuyên sâu vừa được đăng tải trên báo điện tử thì chỉ ít phút sau đã xuất hiện tràn lan trên nhiều fanpage, website tổng hợp hoặc kênh YouTube. Nhiều nơi thậm chí xóa tên tác giả, thay đổi tiêu đề, chỉnh sửa vài câu chữ rồi đăng lại như sản phẩm của mình.

Nếu trước đây việc sao chép thường diễn ra theo kiểu "copy - paste" nguyên văn thì nay nhiều đối tượng sử dụng công nghệ tự động, trí tuệ nhân tạo hoặc đội ngũ biên tập để "xào nấu" nội dung nhằm né tránh công cụ phát hiện vi phạm. Không ít trang thông tin điện tử hoạt động gần như chỉ bằng cách khai thác lại nội dung báo chí mà không đầu tư lực lượng hay chi phí sản xuất.

Ông Nguyễn Văn Vĩnh, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh Ninh Bình, chia sẻ: "Trước đây, tôi từng là phóng viên công tác tại cơ quan báo chí của tỉnh trong hàng chục năm. Sau này, khi chuyển sang công tác tại Hội Nhà báo tỉnh, tôi nhiều lần nghe các phóng viên trên địa bàn phản ánh về tình trạng vi phạm bản quyền báo chí. Nhiều tin, bài chất lượng, được đầu tư nhiều công sức của phóng viên và cơ quan báo chí bị phát tán rộng rãi trên các nền tảng internet nhưng cơ quan báo chí gần như không được chia sẻ lợi ích tương xứng.

Gần đây, nhiều cơ quan chức năng cũng đã cảnh báo về tình trạng cá nhân, tổ chức sử dụng nội dung báo chí để phát lại trên TikTok, Facebook, YouTube mà không xin phép chủ sở hữu. Điều này gây bức xúc vì tác phẩm bị chiếm dụng, cắt xén, làm tổn hại đến uy tín nghề nghiệp".

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, trong nhiều năm qua, tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số đã trở thành vấn đề nhức nhối. Phim ảnh, âm nhạc, chương trình truyền hình, sách điện tử, trò chơi điện tử, tác phẩm báo chí, hình ảnh và dữ liệu sáng tạo đều có thể bị sao chép, cắt ghép, phát tán, tái khai thác chỉ trong vài phút.

Nếu trước đây vi phạm bản quyền thường gắn với băng đĩa lậu, sách in lậu hay sao chép vật lý thì hiện nay hành vi xâm phạm đã chuyển lên không gian mạng với tốc độ nhanh hơn, quy mô rộng hơn và tính ẩn danh cao hơn.

Nhiều cơ quan báo chí phản ánh tình trạng bị các ứng dụng đọc tin tự động khai thác nội dung mà không ký kết hợp đồng bản quyền. Những ứng dụng này tổng hợp hàng nghìn tin, bài mỗi ngày, thu hút lượng người dùng lớn và tạo doanh thu đáng kể, trong khi đơn vị sản xuất nội dung gốc lại không nhận được phần lợi ích tương xứng.

Bên cạnh đó, sự gia tăng các cuộc tấn công mạng vào cơ quan báo chí, trong đó có hành vi đánh cắp dữ liệu, chỉnh sửa hoặc phát tán trái phép nội dung, cũng đang đặt ra nhiều thách thức. Đây không chỉ là vấn đề an ninh mạng mà còn liên quan trực tiếp đến quyền sở hữu trí tuệ và tính toàn vẹn của sản phẩm báo chí.

Nguyên nhân của tình trạng vi phạm bản quyền báo chí hiện nay xuất phát từ nhiều phía. Trước hết là nhận thức của một bộ phận người dùng internet còn hạn chế. Nhiều người cho rằng nội dung đăng trên mạng là "miễn phí", có thể chia sẻ tùy ý mà không cần xin phép. Trong khi đó, không ít doanh nghiệp truyền thông số lại đặt lợi nhuận lên trên đạo đức nghề nghiệp, cố tình khai thác nội dung báo chí để tăng lượt truy cập và doanh thu quảng cáo.

Đừng để công sức người làm báo bị lãng quên

Ở góc độ pháp lý, Việt Nam đã có nhiều quy định bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trong hoạt động báo chí. Luật Báo chí, Luật Sở hữu trí tuệ cùng các nghị định xử phạt hành chính đều quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khi sử dụng tác phẩm báo chí. Tuy nhiên, khoảng cách từ quy định đến thực thi trên thực tế vẫn còn khá lớn.

Bà Triệu Thị Thanh Bình, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo tỉnh Phú Thọ cho rằng, tình trạng vi phạm bản quyền báo chí trên địa bàn tỉnh hiện vẫn xảy ra và không ít phóng viên đã phản ánh về vấn đề này. Nhiều năm qua, các cơ quan báo chí cùng các cấp Hội Nhà báo trên địa bàn tỉnh đã tích cực tuyên truyền, phổ biến các quy định hiện hành nhằm nâng cao nhận thức cho phóng viên, hội viên trong việc chấp hành quy định về bản quyền.

"Trên thực tế, trong các đợt thẩm định, chấm và đánh giá tác phẩm tại mỗi cuộc thi, Hội Nhà báo tỉnh cùng các thành viên Hội đồng chấm giải đều tổ chức rà soát kỹ lưỡng, kể cả áp dụng các biện pháp kỹ thuật để phát hiện tác phẩm sai phạm. Đã có một số tác phẩm vi phạm bị loại khỏi giải và Hội đồng cũng có ý kiến với lãnh đạo cơ quan chủ quản. Điều đó góp phần giúp mọi người nâng cao ý thức hơn về vấn đề bản quyền", bà Triệu Thị Thanh Bình chia sẻ.

Theo các nhà quản lý, điều quan trọng hiện nay không chỉ là xử phạt mà còn phải xây dựng một hệ sinh thái tôn trọng bản quyền. Các nền tảng số cần có cơ chế nhận diện và ngăn chặn nội dung vi phạm hiệu quả hơn. Cơ quan quản lý cần tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm các trường hợp tái phạm có hệ thống.

Các cơ quan báo chí cũng cần chủ động ứng dụng công nghệ để bảo vệ nội dung, đồng thời tăng cường liên kết nhằm đấu tranh chung trước nạn sao chép tràn lan. Việc bảo vệ bản quyền không đơn thuần là bảo vệ lợi ích kinh tế của từng tòa soạn mà còn là bảo vệ giá trị của lao động báo chí chân chính.

Nếu tình trạng "đánh cắp chất xám" tiếp tục kéo dài, những người đầu tư nghiêm túc cho nội dung sẽ ngày càng chịu thiệt thòi, còn môi trường thông tin sẽ bị lấn át bởi những sản phẩm sao chép, thiếu kiểm chứng và kém chất lượng.

Để siết chặt tình trạng vi phạm sở hữu trí tuệ, Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã gửi văn bản tới các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, báo chí, truyền hình và trò chơi điện tử, yêu cầu sử dụng phần mềm máy tính có bản quyền; đồng thời không sử dụng trái phép quyền tác giả và quyền liên quan đối với tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình và chương trình phát sóng.

Chính phủ cũng có Công điện số 38/CĐ-TTg, mở đợt cao điểm tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm trên phạm vi toàn quốc. Đợt cao điểm này được nhìn nhận ở cấp độ quản trị quốc gia nhằm ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có vi phạm bản quyền âm nhạc, phim ảnh, trò chơi điện tử và chương trình truyền hình.

Có thể thấy, một nền báo chí chuyên nghiệp không thể tồn tại nếu quyền sở hữu trí tuệ không được tôn trọng. Đã đến lúc cần nhìn nhận vi phạm bản quyền báo chí như một hành vi xâm hại trực tiếp đến sự phát triển lành mạnh của nền truyền thông quốc gia.

Chỉ khi có sự vào cuộc đồng bộ từ cơ quan quản lý, nền tảng công nghệ, cơ quan báo chí và cộng đồng người dùng, "căn bệnh" vi phạm bản quyền trên không gian số mới có thể từng bước được kiểm soát và đẩy lùi.