Vì một Việt Nam khỏe: Hãy phòng bệnh từ vận động

Một lối sống năng động, duy trì vận động thể chất thường xuyên cũng là cách thiết thực để mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe.

Trong bối cảnh các bệnh không lây nhiễm ngày càng tạo áp lực lên hệ thống y tế, đưa thể thao và hoạt động thể lực trở thành thói quen hằng ngày không đơn thuần là câu chuyện rèn luyện thể chất, mà còn là một giải pháp quan trọng của y tế dự phòng.

Khi ít vận động trở thành nguy cơ

Thể thao không thể thay thế thuốc điều trị, thăm khám hay các biện pháp y tế cần thiết. Tuy nhiên, khi được duy trì đều đặn, phù hợp với thể trạng và kết hợp cùng dinh dưỡng, giấc ngủ, kiểm tra sức khỏe định kỳ, vận động có thể trở thành nền tảng quan trọng của chăm sóc sức khỏe chủ động. Thay đổi không nhất thiết bắt đầu từ những mục tiêu lớn: Một quãng đường đi bộ mỗi ngày, vài lần đứng dậy vận động trong giờ làm việc hay một môn thể thao yêu thích được duy trì thường xuyên cũng có thể là bước đầu để phòng bệnh từ sớm.

Cuộc sống hiện đại giúp con người tiết kiệm thời gian nhờ phương tiện giao thông, thiết bị công nghệ và các hình thức làm việc ít đòi hỏi di chuyển. Tuy nhiên, mặt trái là thời gian ngồi lâu, ít vận động ngày càng phổ biến. Không ít người chỉ quan tâm đến sức khỏe khi đã tăng cân, thường xuyên mệt mỏi hoặc được chẩn đoán mắc bệnh.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cảnh báo người trưởng thành không hoạt động thể chất đầy đủ có nguy cơ tử vong cao hơn khoảng 20-30% so với người đáp ứng khuyến nghị vận động. Hoạt động thể lực thường xuyên góp phần phòng ngừa và kiểm soát các bệnh tim mạch, đái tháo đường type 2, một số loại ung thư; đồng thời hỗ trợ sức khỏe tinh thần, giấc ngủ và chức năng nhận thức. Theo ước tính của WHO, năm 2022 có khoảng 1,8 tỷ người trưởng thành trên thế giới chưa đáp ứng mức vận động được khuyến nghị.

Điều đáng lưu ý là vận động không nhất thiết phải bắt đầu bằng những chương trình tập luyện cường độ cao. Đi bộ nhanh, đạp xe, leo cầu thang, làm việc nhà tích cực hoặc tham gia một môn thể thao phù hợp đều có thể đóng góp vào tổng thời gian hoạt động thể chất. Mục tiêu quan trọng là giảm thời gian tĩnh tại và duy trì sự đều đặn, thay vì chỉ tập trung vào những đợt vận động ngắn hạn theo phong trào.

Vận động đúng cách giúp giảm nguy cơ bệnh tật

Lợi ích của thể thao đối với sức khỏe không chỉ nằm ở việc cải thiện thể lực hay vóc dáng. Khi được thực hiện phù hợp và thường xuyên, vận động góp phần cải thiện sức khỏe tim mạch, hỗ trợ kiểm soát cân nặng, tăng cường sức mạnh cơ bắp và duy trì khả năng vận động. Với người cao tuổi, các bài tập sức mạnh và thăng bằng còn có ý nghĩa trong việc hạn chế nguy cơ té ngã; với người làm việc căng thẳng, hoạt động thể chất có thể hỗ trợ cải thiện tâm trạng và giấc ngủ.

Theo khuyến nghị của WHO được Cục Phòng bệnh dẫn trong cẩm nang năm 2026, người trưởng thành nên thực hiện mỗi tuần từ 150-300 phút hoạt động thể lực hiếu khí cường độ vừa, hoặc từ 75-150 phút ở cường độ mạnh, hoặc kết hợp tương đương giữa 2 mức cường độ. Bên cạnh đó, nên tập các hoạt động tăng cường cơ bắp ít nhất 2 ngày mỗi tuần. Người tập cũng cần hạn chế thời gian ngồi lâu và thay thế bằng vận động ở bất kỳ cường độ nào phù hợp.

Đây là mục tiêu tham khảo để xây dựng thói quen, không phải yêu cầu mọi người phải đạt ngay từ những ngày đầu. Người ít vận động lâu năm có thể bắt đầu bằng những buổi đi bộ ngắn, sau đó tăng dần thời lượng và cường độ theo khả năng. Người cao tuổi nên chú trọng những hoạt động an toàn, phù hợp với khả năng giữ thăng bằng. Người có bệnh nền, hạn chế vận động hoặc đang hồi phục sau điều trị cần trao đổi với nhân viên y tế để lựa chọn hình thức tập luyện thích hợp.

Một nguyên tắc quan trọng là không đồng nhất tập luyện với việc cố gắng đến kiệt sức. Vận động quá sức, sai kỹ thuật hoặc không phù hợp với thể trạng có thể dẫn đến chấn thương và những rủi ro không mong muốn. Cẩm nang của Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) lưu ý người tập cần dừng hoạt động nếu xuất hiện những dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, hoa mắt, chóng mặt, khó thở hoặc đau nhói, đặc biệt là đau vùng ngực; nếu triệu chứng nghiêm trọng hoặc kéo dài, cần tìm hỗ trợ y tế.

Bởi vậy, thông điệp về vận động cần chuyển từ "tập càng nhiều càng tốt" sang "tập đều đặn, đúng cách và phù hợp với từng người". Khi thể thao được tiếp cận như một phần của lối sống, thay vì một nhiệm vụ mang tính thời điểm, khả năng duy trì thói quen lâu dài sẽ cao hơn.

Kết nối thể thao với y tế dự phòng

Để vận động thực sự trở thành công cụ phòng bệnh, trách nhiệm không thể chỉ đặt lên từng cá nhân. Người dân cần được cung cấp kiến thức đúng, có không gian tập luyện an toàn và được hỗ trợ lựa chọn hoạt động phù hợp. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa ngành y tế, ngành thể thao, giáo dục, quy hoạch đô thị, cơ quan, doanh nghiệp và chính quyền địa phương.

Cẩm nang hướng dẫn hoạt động thể lực do Cục Phòng bệnh ban hành là một bước cung cấp cơ sở tham khảo để truyền thông và hướng dẫn cộng đồng. Tài liệu không chỉ nêu lợi ích của hoạt động thể lực mà còn đề cập khuyến nghị theo từng nhóm đối tượng và các nguyên tắc bảo đảm an toàn. Nếu được đưa vào hoạt động truyền thông tại cơ sở y tế, trường học, nơi làm việc và các câu lạc bộ thể thao cộng đồng, hướng dẫn này có thể giúp thông điệp vận động đến gần hơn với đời sống thường ngày.

Ở góc độ chính sách, định hướng tăng cường phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe ban đầu cần được triển khai song hành với việc khuyến khích người dân vận động. Khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc giúp phát hiện sớm nguy cơ hoặc bệnh lý; trong khi vận động, dinh dưỡng hợp lý và hạn chế các hành vi có hại góp phần quản lý nguy cơ trong đời sống. Hai hướng tiếp cận này bổ trợ cho nhau, chứ không thể thay thế nhau.

Cùng với đó, hạ tầng phục vụ vận động cũng cần được coi là một phần của môi trường chăm sóc sức khỏe. Vỉa hè thuận tiện cho người đi bộ, đường dành cho xe đạp, công viên, sân chơi công cộng và cơ sở thể thao cộng đồng có thể tạo thêm cơ hội để người dân vận động mà không cần đầu tư quá nhiều chi phí. Trường học và nơi làm việc cũng có thể khuyến khích nghỉ giải lao vận động, tổ chức hoạt động thể chất phù hợp và giảm thời gian ngồi liên tục. Các chương trình cộng đồng cần hướng đến khả năng tham gia của nhiều nhóm dân cư, thay vì chỉ tập trung vào người trẻ hoặc người đã có nền tảng thể lực tốt. Người cao tuổi, người khuyết tật, người có bệnh nền và người ít có điều kiện tiếp cận cơ sở thể thao đều cần những lựa chọn phù hợp. Một chương trình hiệu quả không chỉ đo bằng số người tham dự trong ngày phát động, mà còn cần quan tâm đến số người duy trì vận động sau đó.